Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Toàn Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Liên Mạng Thành Viên
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 

Lửa Bếp

NGUYỄN VĂN TRUNG

Ngày nay ở các đô thị, việc dùng bếp điện khá phổ biến. Ai cũng nhận bếp điện tiện, nhanh, sạch giản dị và đảm bảo. Hơn nữa, nấu cơm bằng nồi điện "National" chẳng cần học làm bếp, thổi cơm cũng chắc có cơm chín không sống không cháy, không khê. Sự biến đổi kỹ thuật nấu ăn kèm theo một biến đổi ngữ nghĩa của từ bếp: Bị thu hẹp vào một đồ dùng, mất đi cái nghĩa chỉ thị một nơi. Nấu bằng bếp điện không c̣n cần một nơi riêng gọi là nhà bếp, v́ có thể để bếp điện ngay pḥng khách, pḥng ăn, pḥng làm việc. Cũng không c̣n lo lắng làm sao có lửa và nhất là làm sao giữ lửa, v́ mọi sự đều dễ dàng quá, chỉ việc bấm, bật một cái (nút là có điện vào bất cứ lúc nào muốn có. Nhưng sự giản dị, dễ dàng, tiện lợi làm mất đi những cảm giác, t́nh tự liên hệ với lửa bếp những thời mà nhà nào cũng phái có một cái bếp và lửa bếp c̣n mang tầm mức quan (trọng của một vấn đề sống c̣n. Nếu dùng bếp điện không được thấy lửa củi, rơm cháy đỏ hoặc than hồng là thế nào, không cảm thấy (hơi lửa  nóng tỏa ra, xông vào mặt, (không nghe được tiếng than nổ lách tách hay tiếng củi cháy xèo xèo. Nhưng nhất là không c̣n có được những t́nh cảm, rung động ngồi chung quanh bếp lửa...

Nấu bếp vào Mùa Hè, đặc biệt buổi trưa nóng nực hay là những ngày có đám thật là cực khổ vất vả, nhưng nếu phải "rúc vào bếp" làm những việc cực nhọc, nóng bức không có ǵ là thú vị, để phục vụ (tạo bữa ăn ngon, nóng cho những người thân yêu: Chồng con, phân thuộc...) th́ những cực nhọc trên lại tạo ra những vui sướng thật xứng đáng với những cực nhọc đă phải chịu... Tuy nhiên có những lúc khác ngồi quanh bếp lửa thật là dễ chịu ấm cúng. Trời tối, rét, gia đ́nh hay hàng xóm tụm năm tụm ba ngồi quanh bếp vừa nướng khoai, rang ngô (bắp) vừa thân mật tṛ chuyện, xôm nhộn như ngô rang nổ... không phải là những giây phút thú vị hạnh phúc sao?

Nhờ có lửa. Lửa sưởi ấm, lửa soi sáng, lửa làm chín thơm ngon...Đó là chức năng chính của lửa:

Làm tan giá lạnh buốt xua đuổi đêm tối hăi hùng, ma quái ngăn chặn hoặc phủ nhận ươn thối (cá thịt), héo úa (rau cỏ), xóa bỏ mùi hôi tanh, nhằm đem lại sự sống và duy tŕ sự sống của con người. Cho đến bây giờ, người ta vẫn chưa biết ǵ nhiều về nguồn gốc lửa bếp: Làm sao có lửa và giữ lửa (1). Nhưng một điều có thể khẳng định được là việc t́m ra lửa bếp đó là một chinh phục lớn lao của con người, một tiêu chuẩn cơ bản xác định thế nào là văn minh và t́nh nhân loại, v́ chỉ con người mới biết dùng lửa. Vào thời kỳ sơ khai rất khó làm ra lửa (bằng cách đập, chà, cọ xát mạnh gỗ đá ) càng khó hơn giữ lửa được lâu, nên lửa là một cái ǵ thật quư, hiếm, tạo ra một mói bận tâm lớn lao giữ lửa. Nhiều dân tộc xưa như dân La Mă thời thượng cổ, các sắc dân miền Iran đă đặt ra những h́nh luật phạt nặng những kẻ làm mất lửa: Ở thôn quê Việt Nam thấy có hai cách giữ lửa: Dùng bùi nhùi dài bằng rơm để cháy âm ỉ, hoặc nhấm trấu, đổ mớ trấu bên cạnh bếp, trên đè bằng một ḥn đất để cháy âm ỉ, suốt ngày hoặc suốt đêm, lúc cần chỉ việc thổi lên là lửa cháy. Chính v́ có đống nhấm trấu, mà bếp luôn luôn ấm, nóng, biểu  hiện nhà đó, nơi đó có người ở, sinh sống. Trái lại khi không thấy khói bếp bốc lên và tro bếp nguội tanh, lạnh ngắt, phải hiểu nhà đó vắng người, bỏ hoang và không c̣n sự sống ở đó nữa.

Nếu về mặt khảo cổ khoa học, không biết được ǵ nhiều nguồn gốc của lửa bếp, trái lại có thể t́m thấy  khá nhiều những thần thoại, cổ tích, phong tục xưa cũ về nguồn gốc và công dụng của lửa  bếp mà nói chung dân tộc nào cũng có.

Theo Farager, trong nhiều trường hợp câu chuyện kể (thần thoại, cổ tích) lửa thường được một con chim hay con vật đánh cắp mang về cho con người. Hoặc chỉ đàn bà ở nhà mới biết làm ra lửa trong khi đàn ông đi săn bắn ở xa lại không biết, khi trở về thấy tro hỏi thăm, nhưng người đàn bà vẫn giấu không nói cho biết. Kinh nghiệm cọ xát làm ra lửa cũng gắn liền với kinh nghiệm t́nh ái do đó lửa là biểu hiện của khái niệm sinh sản. Ở La Mă thời thượng cổ giường cưới được kê sát cạnh bếp. Sản phụ mới đẻ, ở cữ nằm trên giường dưới có lửa (hơ nóng bằng than hỏa ḷ như ở thôn quê Việt Nam). Lửa bếp không những sinh ra sự sống, c̣n ǵn giữ sự sống. Vai tṛ này được thần linh hóa. Ở ấn Độ, đó là thần Agui luôn luôn ở cạnh gia đ́nh không bao giờ vắng mặt v́ là "chủ nhà" để canh giữ gia đ́nh. Ở
Việt Nam đó là ông Táo hay Thần Bếp. Sự tích ông Táo liên hệ với ba ḥn đất nung để kê nồi niêu mà nấu bếp gọi là ông đầu rau... Có ba cách nấu nướng: Ở chỗ nào không có đồ dùng (nồi chảo bằng đất, nung, đồng) phải dùng những ống
tre, vỏ cây để sát vào lửa, hoặc có đồ nấu, nhưng treo lên mà nấu như các sắc tộc vùng Bắc Âu, cách thứ ba là đặt, để đồ nấu trên một dụng cụ ba chân bằng ba cục đất nặn, hay ba ḥn đá, hay ba que sắt của một cái kiềng gắn liền vào nhau bằng một ṿng tṛn. Đó là một dụng cụ khá phổ biến suốt từ vùng Địa Trung Hải, Âu Châu sang Phi Châu đến Viễn Đông chỉ cần ba chân, không thể là hai v́ không đủ
vững chắc, không cần đến bốn v́ thừa

SỰ TÍCH ÔNG ĐẦU RAU

Cấu trúc và ư nghĩa:

Có nhiều chuyện kể khác nhau về sự tích này, không cót truyện giống nhau. Không cần xác định chuyện nào là gốc) chính chuyện nào là cải biến, phụ v́ càng có nhiễu chuyện kể khác nhau càng làm nổi bật cốt truyện chung cho tất cả, do đó về phương diện nghiên cứu, càng dễ xác định cái ǵ là
cốt yếu không thay đổi, cái ǵ là tùy thuộc, thay đổi trong các chuyện kế khác nhau. Để tiện việc tŕnh bày, chúng tôi gọi những chuyện kể là các thoại của
sự tích. Qua các thoại, chúng tôi rút ra những yếu tố không thay đối tạo thành cấu trúc của tất cả các thoại và sau cùng t́m hiểu xem người xưa đă vận dụng kinh nghiệm tiếp xúc với vật chất (ở đây là với lửa) thế nào để bày tỏ những ư nghĩ của ḿnh về những giá trị tinh thần, đạo đức.

Thoại 1

Hai vợ chồng nghèo làm nghề thuê mướn. Tuy nhà nghèo nhưng rất thương yêu nhau. Buổi tối thường ngồi bên bếp lửa kể chuyện ca hát cho nhau nghe... Xảy đến một năm mất mùa gây ra t́nh trạng đói kém khắp nơi. Hai vợ chồng đi t́m việc làm, nhưng không ai nhận thuê nữa. Túng bấn quá, phải đi ṃ cua bắt ốc, đào củ hái rau về ăn đỡ đói. Không thể chịu đựng được nữa, một hôm chồng bảo vợ: Tôi phải đi nơi xa kiếm ăn, may ra mới thoát khỏi được t́nh cảnh này. Ḿnh ở nhà chờ tôi trong ba năm, nếu hết ba năm không thấy tôi về, ấy là tôi đă bỏ xác nơi quê người, ḿnh cứ đi lấy chồng khác.

Người vợ khóc lóc thảm thiết nhhưng đành ḷng để chồng ra đi. Sau đó, người vợ kiếm được một chỗ làm mướn ở nhà một người tuy không giàu có nhưng v́ thương cảnh ngộ nàng nên cố ư giúp đỡ nàng qua khỏi cái khốn khổ. Thời hạn ba năm trôi qua mau chóng. Người vợ vẫn mong ngóng chồng về. Giữa lúc ấy, người vợ của chủ nhà chết. Sẵn có cảm t́nh với nàng, người chủ ngỏ ư muốn nối duyên cùng nàng. Nàng trả lời:

- Chồng tôi hẹn trong ba năm trở về. Bây giờ tôi mới tin là chồng tôi đă chết. Vậy cho tôi để tang chồng ba năm nữa cho trọn đạo trước đă.

Ba năm nữa cũng lại trôi qua, người chồng vẫn biệt tích. Người chủ thúc giục nhưng nàng c̣n xin nán chờ thêm một năm nữa. Một năm nữa lại trôi qua và lần này nàng mới tin chồng chết thật. Nàng làm một bữa rượu cúng chồng, đăi họ hàng rồi đến ở cùng người chồng mới.

Đột nhiên sau đó ba tháng, người chồng cũ trở về, làm cho đôi vợ chồng mới cưới không biết ăn nói làm sao. Nhưng người chồng cũ t́m tới trấn an họ: "Tôi vắng nhà lâu quá hạn, nàng đă xử sự rất đúng. Bây giờ tôi sẽ đi khỏi nơi đây măi măi. Mặc dù người chồng mới xin trả lại vợ, và người vợ cũ năn nỉ người chồng cũ ở lại, người chồng cũ v́ không nỡ phá hạnh phúc của họ, vẫn nhất quyết ra đi. Nhưng thực ra người chồng cũ trong ḷng đau xót, không c̣n muốn sống, và đă treo cổ tự tử ở cây đa đầu làng. Cái chết của người chồng cũ làm cho nàng bàng hoàng ân hận, tự cảm thấy chính ḿnh là thủ phạm, và tự trách ḿnh không đủ kiên nhẫn chờ thêm ít lâu nữa. Thế là ngày hôm sau, khi dân làng đưa đám người chồng cũ chưa xong, th́ mgười vợ mất tích và người ta đă t́m thấy xác người vợ tự vẫn dưới ao bên cạnh nhà. Người chồng mới, sau khi làm ma cho vợ, trở thành người mất trí v́ xúc động ân hận trước hai cái chết như thể do ḿnh gây ra: "Tại sao lại đi cướp vợ của người khác". Một hôm, ông ta quyết định đem hết gia sản chia cho họ hàng, đem cúng nhà chùa rồi uống thuốc độc tự tử.

Ở bên kia thế giới, cả ba người đều được đưa tới ṭa án của Diêm Vương để định công tội. Theo các lời khai, người chồng cũ sở dĩ chọn cái chết v́ vẫn thương yêu vợ không thể sống không có nàng, nhưng lại không nỡ phá vỡ hạnh phúc của người khác, người chồng mới lại nói tuy rất thương mến người vợ mới, nhưng so với người vợ cũ đă chết th́ mối t́nh bên mười bên một, c̣n người đàn bà th́ nói vẫn một ḷng thương yêu người chồng cũ mặc dù nặng t́nh nghĩa với người chồng mới.

Diêm Vương nghe rất cảm động và nhận thấy những người như thế này thật hiếm có nên cần làm thế nào cho bộ ba ấy sống gần nhau măi măi. Sau một hồi suy nghĩ, Diêm Vương cho ba người hóa thành ba ông đầu rau để cho họ khỏi ĺa nhau, và để cho ngọn lửa luôn luôn đốt nóng t́nh yêu của họ. Đồng thời, Diêm Vương c̣n phong cho họ chức Táo Quân trông nom từng bếp một, nghĩa là từng gia đ́nh trên trần thế

Thoại 2

Hai vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau đă lâu không có con, buồn phiền thường căi cọ nhau. Một hôm giận quá, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ nhà ra đi gặp Phạm Lang rồi kết duyên với người đó.

Trọng Cao hết giận, hối hận cũng bỏ nhà ra đi t́m vợ. T́m măi không thấy, hết cả tiền ăn đường, phải ăn xin lần hồi.

T́nh cờ một hôm vào một nhà ăn xin, bà chủ mang cơm ra cho, nhận ra chính là chồng ḿnh. Đôi bên tỏ hết nỗi niềm cùng nhau, nhưng chợt Thị Nhi nghĩ nếu bất thần Phạm Lang trở về bắt gặp th́ thật khó ăn nói. Nàng liền bảo Trọng Cao ra tạm ẩn ở đằng sau đụn rơm, để nàng thu xếp sao cho mọi việc được êm thấm. Khi tối Phạm Lang trở về, nhớ đến ngày mai chưa có tro bón ruộng, châm lửa đốt đống rơm để lấy tro... Trọng Cao v́ đi nhiều mỏi mệt ngủ say nên bị đốt chết. Thị Nhi cũng đă ngủ, khi thấy đống rơm cháy, chạy ra th́ đă muộn, xúc động, thương tiếc quá, nàng nhảy vào đống rơm chết theo người chồng cũ Phạm Lang thấy vợ chết, thương xót cũng nhảy vào đống rơm chết nốt.

Thượng Đế thấy ba người đều có nghĩa nên mới phong cho làm Táo quan, mỗi người giữ một việc.

Phạm Lang là thổ công trông nom việc trong bếp. Trọng Cao là thổ địa trông coi việc trong nhà.

Thị Nhi là . . .

Thoại 3

Hai vợ chồng nghèo, chồng đi buôn, vợ làm ruộng nên chồng thường xa nhà thỉnh thoảng mới về, đôi khi đi suốt năm mới về.

Rồi một chuyến đi biền biệt  không tin tức, không tiền bạc gởi về Người vợ chờ cả 10 năm vần biệt tích. Sau đó người vợ lấy một người chồng khác làm nghề săn bắn; người này nuôi một đầy tớ tên là Lốc.

Một hôm chồng mới và Lốc đi săn vắng nhà, đột nhiên người chồng cũ trở về và cho biết sở dĩ đi biền biệt là v́ gặp giặc bất lưu lạc trong rừng nay mới trốn thoát về được Người vợ chỉ c̣n biết ôm chồng cũ khóc than, và dọn cơm rượu mời ăn. Khi chồng mới sắp về người vợ đưa chồng cũ ra đống rơm ẩn tạm. Chủ và tớ đi săn về được một con cầy. Chồng giục vợ đi sắm mọi thứ để làm một bữa chén.

Trong khi người đàn bà đi vắng, người chồng và đầy tớ đốt đống rơm để thui cầy. Lửa vô t́nh đốt cháy thiêu người chồng cũ đang ngủ say. Giữa lúc đó, người vợ về thấy thế, rất đau đớn, tự cảm thấy như thể v́ ḿnh mà chồng cũ chết, nên nhảy vào đống lửa chết theo.

Người chồng mới thương tiếc vợ, cũng đâm đầu vào lừa. Người đầy tớ vừa thương chủ vừa hối hận v́ chính tay ḿnh châm lửa thiêu chết người cũng nhảy nốt vào lửa chết theo.

Ba vợ chồng sau đó được Diêm Vương cho hóa làm ba ông đầu rau. C̣n người đày tớ được hóa làm đồ dùng chặn đống nhấm, quen gọi là "thằng Lốc". Trong tranh vẽ Táo quân, thường thấy vẽ người đầy tớ có nghĩa đứng cạnh ba người


Phân Tích
Cấu Trúc Sự Tích

Nói chung, sự tích thường có cấu trúc gồm một số yếu tố chính không thay đổi: Hoàn cảnh mở đầu, một chuyện chẳng lành, không may hay tai họa xảy ra, phải ra đi, phân ly, thử thách, trở về. Sự tích không kết thúc sau một đợt thử thách mà thường trải qua hai ba đợt thử thách. Trở về lại gặp khó khăn, một điều không may mới, trầm trọng hơn thử thách khác, cố gắng vượt qua... Cuối cùng, bao giờ cũng có sự can thiệp của nhân vật thứ ba (ân nhân, thần linh) mới làm cho việc sum họp trọn vẹn...

Những yếu tố cấu tạo sự tích có thể xếp thành những cặp phạm trù đối lập nhị hạng: Tai họa - diệt tai họa; ước hẹn - lỗi hẹn; ra đi - trở về; phân ly - sum họp; thử thách - đáp ứng; thiếu sót - đền bù đầy đủ (ân nhân thần linh).

Những yếu tố cấu tạo kể trên không thay đổi, nhưng cách thể hiện chúng như t́nh cảnh cụ thể của các nhân vật: Chức vụ, nghề nghiệp, do, cách thức ra đi, ai ra đi là những yếu tố tùy thuộc, có thể thay đổi.

Yếu tố cấu tạo chính hay chức năng cơ bản, nói theo Propp, có tính chất bắt buộc trong mọi loại chuyện cồ tích là một biến cố chẳng lành, một tai họa xảy ra.

Trong Thoại 1, có nhân vật phụ là người vợ người chủ, không tham gia ǵ vào sự tích, chỉ xuất hiện như một cái cớ để người chồng dễ tái giá một cách hợp đạo lư. Trong Thoại 3, nhân vật đày tớ có tham gia vào sự tích nhưng chẳng qua chi để phụ họa thêm, đề cao ḷng chung thủy chung t́nh là chủ đề của sự tích (chung thủy giữa vợ chồng, chung thủy giữa chủ và tớ). Trong khuôn khổ chủ đề chung thủy, chung t́nh, sự tích đặc biệt qua Thoại 1 c̣n đề cao sự tự hiến, hi sinh hạnh phúc riêng v́ hạnh phúc của người khác. Bài học đạo đức rút ra là: Hi sinh không phải mất hết, mà chính là mất để được hết, v́ bao giờ những kẻ hi sinh cũng được đền bù, thưởng công xứng đáng...

Những ư tưởng trên, ai nghe, ai đọc sự tích đều dễ dàng nhận ra, cũng như nghe một người nói, có thể hiểu và nhớ được ư nghĩa lời nói qua những câu nói. Cái ǵ làm cho ta hiểu, nhớ và thuật lại được câu chuyện đă nghe kể, đó là một trật tự lư luận thuộc ngữ pháp. Cũng vậy, sự tích bao hàm một trật tự luân lư tạo thành một cấu trúc gồm những yếu tố không thay đổi và những yếu tố phụ thuộc thay đổi.
Điều cốt yếu là phải có một sự kiện chẳng lành, không may xảy ra, c̣n sự kiện không may, chẳng lành đó là ǵ, mang h́nh thức nào, diễn ra như thế nào không quan trọng, được tự do sáng tác, thay đổi tùy tiện. Đó là lư do giải thích tại sao sự tích thường có nhiều loại khác nhau. Phân tích cấu trúc là tŕnh bày trật tự luân lư bao hàm trong các thoại khác nhau của sự tích.

Nhưng phân tích cấu trúc chưa cho thấy mối liên hệ giữa sự tích về t́nh nghĩa vợ chồng và lửa bếp. Thực ra không phải chỉ t́nh nghĩa vợ chồng mà cả t́nh yêu nói chung trong kinh nghiệm sống của nhiều dân tộc đều liên hệ với kinh nghiệm về lửa như những từ ngừ, h́nh ảnh, ẩn dụ kiểu nói: mối t́nh nồng nhiệt nhiệt t́nh, nóng ḷng chờ đợi, ḷng bốc cháy t́nh yêu, nguội t́nh... thường được sử dụng để diễn tả những biểu lộ của t́nh yêu. Trong Thoại không khí lửa bếp soi sáng sưởi ấm gắn liền với không khí vợ chồng thân mật ấm cúng. Sau khi được đoàn tụ, cả ba người được trao nhiệm vụ coi lửa bếp, để lửa luôn luôn đốt nóng t́nh yêu của họ...

Trong Thoại 2, lửa thiêu đốt rơm làm tro bón ruộng, nướng chín động vật và sau cùng thiêu đốt cả những người yêu nhau mà đâm vào lửa chết. . .

Lửa thiêu đốt củi, rơm, trấu... để soi sáng, sưởi ấm, làm chín... phục vụ con người. Sau khi thiêu đốt phục vụ cũng bị tiêu diệt, tan biến đi. Thời gian tồn tại của lửa cháy đôi khi rất vắn vỏi, như ánh chớp của sét, chỉ lóe lên soi sáng trong khoảnh khắc rồi tan biến ngay trong đêm tối...

H́nh ảnh tự tan biến đi sau khi đă phục vụ là h́nh ảnh cao đẹp nhất của lửa cháy v́ cho mà không giữ lại ǵ hay được đáp lại ǵ cả. Hoàn toàn vô vị lợi, v́ người khác. Người xưa đă mượn h́nh ảnh cao đẹp trên của lửa cháy để bày tỏ thái độ hi sinh quên ḿnh của những người sẵn ḷng chết v́ yêu thương người khác.

Chú thích:
(l) Năm 1928 các nhà cổ sinh vật học t́m thấy ở vùng gần Bắc Kinh những sọ người cùng với một số đồ dùng thô kệch và tro có thể do nấu nướng mà ra trong các hang động. Trên cơ sở đó mà nêu giả thuyết con người bắt đầu biết dùng lửa để làm chín đồ ăn vào thời kỳ con người Bắc Kinh (Xem André Le roi - Gouhan. L' Homme ét la mat́ere, trang 65)

NGUYỄN VĂN TRUNG


Nguồn: bạn đọc góp bài


 
 

URL: http://www.suutap.com/DanGian
Design & script: Sony Ho
E-mail: suutap@yahoo.com

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 02/19/15