Home Tm Ca Dao Diễn Đn Tm Dn Ca Phổ Nhạc Tm Cu Đố Tm Chợ Qu Gp Ton Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cch Sử Dụng
Dẫn Giải
Diu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Qu
Cội Nguồn
Cổ Tch
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngn Ngữ
Nhn Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Qun
Qu Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dn Ca
 
Lin Mạng Thnh Vin
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 
   

"Đn ku tch tịch, tnh tang..." 

4/10/2009

Đn l một trong những nhạc cụ chủ yếu trong m nhạc. Ring ở nước ta, tiếng đn gp mặt vo đời sống m nhạc từ rất lu đời. Người miền Nam thường gọi l đờn; người miền Trung, miền Bắc gọi l đn. Một quan niệm khc cho rằng: những loại đn do dn tộc ta sng tạo hay cải bin th thường được gọi l đờn cn những loại đn du nhập từ ngoại quốc gọi l đn theo ngn ngữ chung. Trong bi viết ny, chng ti thống nhất cch ghi: đn trong trường hợp gọi chung v đờn nếu c tn khu biệt đi km: đờn c, đờn go...

Trong văn ha dn gian của người Việt c khng t tc phẩm ni đến cy đn. Chẳng hạn như cu chuyện Thạch Sanh với tiếng đn ai on:

Đn ku tch tịch, tnh tang

Ai mang cng cha dưới hang trở về

 

Một số nhạc cụ trong ban nhạc Đờn ca ti tử Nam bộ. Từ tri sang: đờn tranh (tam thập lục), đờn c (nhị), đờn km (nguyệt), đờn ghi ta phm lm. 

Người xưa quan niệm ci ti hoa của con người quy phạm trong tứ nghệ: cầm, kỳ, thi, họa; trong đ yếu tố đn - nhạc được đưa ln hng đầu. Tiếng đn lm qun đi ci hanh kh của nắng ban trưa, ci oi nồng của mi phn đất. Nhưng hơn hết, tiếng đn đ gp nhặt trong tm tư người Việt, phản nh nỗi lng. Kho tng nhạc cụ của dn tộc ta rất phong ph, c thể chia lm ba bộ l bộ g (trống, chũm chọe...), bộ dy (đờn c, đờn tranh...) v bộ hơi (tiu, so...). Người Việt từ xưa đến nay nhn chung đời sống giải tr đa dạng, m nhạc cũng gp phần lm đẹp thm cho tm hồn con người. Lời ca tiếng đn c mặt nơi đồng su, sng vắng, chứ khng chỉ ngn vang nơi gc ta, lầu son.

 

Hồi nhỏ ti bị m mẩn tiếng đờn c của ng Tm nh bn, cứ chiều chiều ng lại ngồi trn bộ vn trước nh ko mấy bản Nam Ai, mấy cung thương cung on nghe buồn no ruột. ng thường dạy ti phải ni cho đng chữ: Con phải ni l đờn c chớ khng phải đn c. Đờn l tiếng lng của ng cha để lại! Mấy cung h, xự, xang... l của người Việt mnh! Cn đn l để chỉ mấy nhạc cụ của phương Ty. ng nhấn nh từng tiếng một. Cũng vậy, những nhạc khc do dn đờn dn tộc chủ cng th khng ai gọi bi ht m phải gọi bi ca, người trnh by l người ca diễn. ng Tm thường hay ngn nga:

Đờn c ln trục ku vang

Qua cn thương bậu, bậu khoan c chồng

Muốn cho nhơn nghĩa đạo đồng

Qua đy thương bậu hơn chồng bậu thương

 

Chiều nay qua phản bạn hồi hương

Nghe bậu ở lại vầy vươn nơi no

Ghe tui tới chỗ cắm so

Nghe bậu c chốn muốn nho xuống sng

 

Thế mới biết, đn được dn gian gửi gắm bao tm tnh, nỗi niềm. Tiếng đn vo buổi chiều t khiến lng người lắng lng lại:

Đờn tre no nuột du dương

Dưới ao nhi ht, bn đường ve ngn

 

Người snh nghe đn c thể nhận biết được nỗi lng của người đang gảy:

Tiếng đn khắc khoải ku thương

Bậu tham ruộng cả, bậu vương bạc vng

 

Tiếng đn lắm khi c sức mạnh thần kỳ, chẳng những lm say lng nguời m đến chim mung hoa l cũng say sưa thể hiện ti hoa của người đn:

Đn ai kho gảy tnh tnh,

Một đn con c lặn ghềnh n nghe

Đầu ghềnh c con ba ba

Kẻ ku con tranh người ku con ra

 

Người chơi nhạc, đặc biệt l m nhạc dn tộc rất qu cy đn, một sợi dy đn bị đứt xem như l điều khng may. ng b ở Nam bộ ngy xưa, nh ai c chơi đờn c, đờn go... đều dnh một chỗ cao ro, trang trọng để cất giữ. Bởi vậy:

Đờn c ai nỡ đứt dy

Ngẫm mnh v tội ai gy on th

 

Cy đn cn được dng để ướm lời v kết duyn, lm trọn vẹn mối tnh đi lứa. Lời thề nguyền của c gi khiến người nghe khng khỏi ngi ngi:

Đn tranh snh với đn cầm

Một đy một đấy đng trăm lạng vng

Cn đang tạc đ ghi vng

Ng đồng nỡ bỏ phượng hong ngẩn ngơ

Mấy năm em cũng xin chờ

Cầm bằng tc bạc như tơ cũng đnh

 

Hnh ảnh so snh đn tranh với đn cầm tương xứng nhưng cũng thật vị. Dẫu cho mỗi loại đn c những thanh m khc nhau nhưng đều lm m mẩn lng người v đặc biệt l hai loại đn ny nếu song tấu th rất ăn nhịp nhau.

Khng chỉ thắm nồng trong tnh cảm ring tư, lắm khi người đang yu cn dng hnh ảnh cy đn để ni ln tnh cảm m họ dnh cho nhau:

Cầm đn m gảy qua sng

Đn em em gảy no nng như ru

Đn anh dy thẳng dy chng

Đn em em gảy năm cung r rng

 

Chng trai ny c vẻ khng thiện nghệ ngn đn nn mới dy thẳng dy chng, bởi dy đn lc no cũng phải căng thẳng đủ mức th mới đn ra hồn phch được. Cũng thế m c cu thnh ngữ Căng như dy đn đấy thi! Năm cung r rng chứng tỏ độ chuyn trong ti gảy đn của c gi. Năm cung trong m nhạc dn tộc hay cn gọi l ngũ m gồm cc bậc: h, xự, xang, x, cống. Ngoi ra, cũng c một số m phụ khc: tồn, tang, lịu, xệ, phạng, cộng, u, y, ... gip bi ca thm phần uyển chuyển. Ban nhạc trong đờn ca ti tử Nam bộ gồm c cc nhạc cụ chnh: đờn km, đờn tranh, đờn c, đờn bầu, đn ghi ta phm lm... Trong đ bộ tứ tuyệt phải kể đến l c, km, tranh, bầu. Nhớ nhạc ngũ cung, ti nhớ hoi cu ca dao m ti biết được qua một người phụ nữ ht ru chu ở miệt Bến Bu, Bạc Liu. Cu ht như vầy:

V dầu cầu vn đng đinh

Cầu tre lắt lẻo gập ghnh kh đi

Kh đi mượn chn ăn cơm

Mượn ly uống rượu, mượn đờn ko chơi

Bậu nghe qua ko đờn c

Đứt dy... ứ hự... qun h, xự, xang

 

Tuy phần trn của bi ca dao ny khng mới nhưng hai cu kết ny rất lạ v th vị. Người đn biết c người đang lắng nghe những thanh m pht ra từ cy đờn c của mnh th như l con tằm bối rối v tơ, đến nỗi qun hết thang thức. Hai chữ ứ hự thật đậm đ Nam bộ lm sao, mang ci tnh su của lng qu sng nước. Về đờn c, cn gọi l đờn nhị v đờn c hai dy. Đờn c l gọi theo cch tượng hnh. Nhn bề ngoi, đờn giống như một con c: trục dy c đầu quặp hẳn xuống giống như mỏ c, cần đờn giống như cổ c, hộp đờn giống như thn c v đặc biệt l tiếng đờn thnh tht như tiếng c ku đm.

Ngy xưa, những người phụ nữ lớn tuổi khng qun nhắc nhở những c gi mới lớn: khng bao giờ được nghe đờn bầu!

Đờn bầu ai gảy nấy nghe

Lm thn con gi chớ nghe đờn bầu

 

Đờn bầu l loại đờn c một dy duy nhất nn cn gọi l độc huyền cầm. Trong kho tng m nhạc người Việt, đờn bầu được coi l nhạc cụ độc đo v c tiếng ku m hoặc lng người. Bởi thế cc b mẹ xưa rất sợ con mnh nghe chng trai no thnh tht giọt đờn bầu. Thanh m pht ra, người nghe cảm nhận như từng giọt nhẹ nhng rơi vo lng người lắng như giọt đờn bầu. Tiếng đn du dương trầm lắng, khoan nhặt thiết tha, khiến cho ai nghe một lần đ vương, đ nhớ!

Dường như, đn chỉ dng cho người thanh cao, nho nh, người c tấm lng rộng mở. Người nghe cũng đi hỏi một khả năng cảm thụ nhất định. Nếu khng hiểu biết g m cứ ngồi nghe để chờ thời th được xem l đn gảy tai tru.

Ngy nay, đời sống m nhạc của người Việt chng ta ngy cng phong ph. Mỗi vng mỗi sắc, mỗi chốn mỗi hương. Đ l thnh quả của sự sng tạo v bảo lưu cc gi trị truyền thống của dn tộc, gp phần lm đẹp thm tm hồn con người Việt Nam. m nhạc Việt giờ đy cn c sự gp mặt của cc nhạc cụ Ty phương. Tuy nhin, từng tiếng đn, lời ca ngọt ngo từ đất qu đ gieo rắc vo lng người bao tnh cảm thiết tha. Tiếng đn dung dưỡng tm hồn ta, khiến ta thm gắn b với qu hương xứ sở. Buổi chiều t bn dng kinh B Từ nước tri lờ đờ những bng bần mới rụng, nồng nặc mi phn của ao tm trước cửa, nghe ng Tm ko đờn c mấy khc Nam ai th ngn năm hồ dễ mấy ai qun!...

Bi, ảnh: Đặng Duy Khi

 

 

Sưu Tầm Ti Liệu v Web Design

  H Phương Hoi

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hong Vn

Sưu tầm Nhạc Dn Ca

Julia Nguyễn
Xin vui lng lin lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những g lin quan đến trang web nầy
Copyright 2003 Trang Ca Dao v Tục Ngữ
Last modified: 02/19/15