Home Tm Ca Dao Diễn Đn Tm Dn Ca Phổ Nhạc Tm Cu Đố Tm Chợ Qu Gp Ton Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cch Sử Dụng
Dẫn Giải
Diu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Qu
Cội Nguồn
Cổ Tch
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngn Ngữ
Nhn Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Qun
Qu Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dn Ca
 
Lin Mạng Thnh Vin
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 

 DI TCH V TRUYỀN THUYẾT VỀ

NH TY SƠN

Quch Tấn

 

          Những truyền thuyết dưới đy l ti nghe nội tổ v song thn cng cc vị phụ lo ở Bnh kh kể lại. Gia đnh ti ở ấp Ty Sơn hạ (Bnh kh hiện thời) đ chn đời. Trong nh trước đy c hai bộ sử chp tay về nh Ty Sơn (Ty Sơn d sử), một của người Bnh Định viết, một ở Bắc đưa vo. Thời Php thuộc cụ Hong Yến lm tri huyện Bnh kh mượn xem rồi tịch thu mất (tịch thu l v đồ quốc cấm). Cho nn những g ti viết ra đy l viết thuộc lng, nghe sao viết vậy m thi.

nh chẳng cng đu may khỏi tội
Bao nhiu chữ đ bấy nhiu tm

(So Nam)

          DI TCH

          Ty Sơn l dy ni pha Ty tỉnh Bnh Định thuộc hệ thống Trường sơn. Nằm trọn trong phần đất ba quận Vĩnh thạnh, Cam tc, Bnh kh hiện tại. Ty Sơn lm ranh giới cho tỉnh Bnh Định ở pha đng v Pleiku, Kontum ở pha ty.

          Dy ni An lo v Kim sơn cũng thuộc hệ thống Trường sơn, cũng nằm pha ty tỉnh Bnh Định (ở pha bắc) v cũng dnh liền với dy Ty Sơn (ở pha nam) nhưng khng mang danh Ty Sơn. Bởi v cổ nhn lấy tỉnh lỵ lm điểm đứng ngắm. Tỉnh lỵ Bnh Định trước kia l thnh ồ Bn ở Nam an, Bắc thuận (An nhơn), thời gần đy l thnh Bnh Định ở An ngi, Lim trực (An nhơn), v hiện nay l Qui Nhơn. ứng trong ba nơi ny m trng th dy Ty Sơn nằm hẳn về chnh ty, cn hai dy Kim sơn v An lo nằm về ty bắc. Tn Ty Sơn đ c từ lu.

          V ni mệnh danh l Ty Sơn, nn cc vng sơn cước, bnh nguyn ở chung quanh cũng gọi l vng Ty Sơn. Trước kia gọi l Ấp Ty Sơn.

          Ấp Ty Sơn gồm c ba phần:

1.      Ty Sơn Thượng gồm ton ci An kh thuộc quận An tc hiện nay, lấy đo An kh lm ranh giới.

2.      Ty Sơn Trung gồm phần đất đai thuộc quận Vĩnh thạnh hiện nay, tức từ đo An kh đến địa đầu Hữu giang, Tả giang.

3.      Ty Sơn Hạ gồm đất đai từ Hữu giang, Tả giang đến An chnh, tức l phần đất quận Bnh kh hiện nay.

          Ấp Ty Sơn xưa kia thuộc huyện Tuy viễn (đất ồ Bn sau khi trở thnh đất Việt Nam th chia lm ba huyện: Bồng sơn, Ph ly, Tuy viễn). Tn ấp bị bỏ từ đời Gia Long.

          CC NGỌN NI C LIN HỆ MẬT THIẾT ẾN NH TY SƠN

          Ở bắc ngạn sng Cn c hn Trung sơn, nằm trong địa phận thn Ph lạc (chnh qun của Ty Sơn tam kiệt).

          Ở nam ngạn sng Cn c những ni:

                Ni HONG Ế, ni HIỂN HCH ở quận An tc o An kh.

                Ni ng Bnh, ni ng Nhạc ở pha đng đo An kh.

                Ni Tm phc, ni Lnh lương, hn Honh sơn, hn Ấn, hn Kiếm nằm dọc theo quốc lộ 19, từ ni ng Nhạc xuống đến thn Trinh tường, x Bnh tường, quận Bnh kh.

          Từ Tin thuận trở xuống, dọc theo con sng Cn, đến Hữu giang, Ph lạc ni vẫn nối liền nhau, quanh co khc khuỷu. Nổi danh nhất l hn TRUNG SƠN. Hn Trung sơn thuộc thn Ph lạc, qu hương của tam kiệt nh Ty Sơn v anh hng Mai Xun Thưởng. Ni khng lấy lm cao (422 thước) nhưng trng rất khi hng. Trng gần th mập mạp hung hăng như con b đực sung sức lc no cũng sẵn sng để chiến đấu. Nn người địa phương thường gọi l hn SUNG. Lưng ni c nhiều chỗ nổi từng vồng từng ụ, như bị đnh sưng. Nn nhiều người gọi l hn SƯNG thay v hn Sung. Ni cn c tn nữa l ỘC XỈ SƠN v ỘC NHŨ SƠN, v ở xa, nếu đứng xin một pha m trng th giống như một chiếc răng nanh dựng ngược, cn đứng trước mặt m ng th tương tợ một nấm v vun (. Do đ ni lại c tn nữa l BT SƠN. HN SUNG l tổ sơn trong vng hữu ngạn. Mặt hướng về đng nam v lấy dy Sơn Triều sơn ở Cầu Gnh, thuộc An nhơn lm Tiền n (2), v long mạch chạy xuống hướng đng đến hn Mạ Thin sơn tục gọi l hn M O ở giữa An nhơn v Ph ct, th hồi cố (3). Pha trước mặt v hai bn tả hữu,g đống nổi đầy, cuồn cuộn nhấp nh như sng biển. V những ngọn ni chung quanh đều xy mặt về triều củng, như cc vị đại thần đứng chầu một đấng anh qun. Cn g đống kia l qun lnh dn hầu. ến viếng Hn Sung, một du khch c để lại mấy cu rằng:

Hn Sung tuy thấp m cao
Trời cho lm chốn anh ho lập thn
Ka ai o vải cứu dn
Ka ai ba thước gươm thần chống Ty
Chuyện đời rủi rủi may may
Hn Sung cy trải đ xy bao sờn

          Trn đỉnh hn Sung c một vng đ hnh chữ nhật, bằng phẳng, bn cạnh c hai tảng đ vung vức chồng ln nhau. Người ta bảo đ l "Mả mẹ chng La". Truyền rằng mẹ chng La lm chung tại hn Chớp Vng thn Ph phong. La muốn đưa hi cốt đến tng nơi hn Sung cch đến 5 cy số về hướng bắc, bn ln đỉnh ni, đầu đội quan ti mẹ, một tay vịn, một tay nắm chiếc mm đồng ngắm pha hn Sung m vt mạnh. Chiếc mm vụt bay. Li liền nhảy theo đứng trn mm, rồi lấy thế nhảy vọt đến hn Sung. An tng mẹ xong, la rinh đ khối xy mộ, v chồng hai tảng đ bn mồ để ngồi khc mẹ.

          Do đ người địa phương cn gọi hn Sung l hn "Mả Mẹ Chng La". Sau lưng v pha tả pha hữu của hn Sung, c nhiều ngọn ni khng cao nhưng hiểm trở. Như hn HNH SƠN tục gọi l Dốc Di nối liền hn Sung v hn VINH O tức hn Dồ ở Hữu giang. Nhưng đặc sắc hơn hết l hn DN, tn chữ l DƯƠNG THẠCH SƠN.

          Hn DN ở pha bắc hn Sung, cạnh hn Sống. Trn ni, đ chồng chất, lớp dựng ln lớp giăng ra. Do đ ni mệnh danh l DN (dn by ra). Dưới chn v trn triền ni, cy cối rậm rạp. Nhưng trn đỉnh lại chỉ c bụi ci. ỉnh ni bằng phẳng v chạy di như một con đường quan lộ. C lối đi từ chn ni ln đỉnh rồi chạy qua hn Sống, ra đo Bồ Bồ..., theo đường tắt ra vng Kim sơn. Chnh nghĩa qun Cần Vương đ dng con đường ny để lin lạc với cc mật khu trong hai vng Bắc Nam.

          Trong dy ni pha sau lưng hn Sung, c ngọn suối gọi l SUỐI v kh quanh năm v trong lng ngổn ngang l đ, thin hnh vạn trạng, chơm chởm, chập chồng. i vo trong su, c nhiều hang hố ẩn np được kn đo, v muốn vo suối phải qua nhiều lớp g nổng. Thật c thế "một người chống được cả trăm". Nơi đ l một trong những mật khu của nghĩa qun Cần Vương, do em ruột Mai anh hng l Mai Xun Quang trấn giữ.

          Những ni non của dy Ty Sơn ở pha hữu ngạn sng Cn đại khi l thế. Cn bn tả ngạn, th ni non cũng trng trng điệp điệp. Cng theo một chiều, lớp chạy ln trn An kh, lớp chạy thẳng vo bin giới Ph yn, lớp chạy xin xin xuống hướng đng nam, từ ịnh quang xuống Thượng giang, Tả giang, Trnh tường, Ph phong; thnh từng giy di, chằng chịt, lin min... chằng chịt.

          o AN KH mở lối giao thng giữa Bnh Định v vng Ty Nguyn. Tn An kh mới thng dụng từ thời Php thuộc. Trước kia gọi l đo VĨNH VIỄN.(3) o An kh cao đến 740 thước v di trn 10 cy số, chạy từ đng ln ty. ường đi rất hiểm trở. Ngy xưa khi Quốc lộ số 19 chưa mở, hnh khch phải chịu lắm nỗi gay go. Dọc đo c nhiều nơi dốc ngược, đ mọc lởm chởm. C khc phải dăng hai chn m leo mới khỏi t. Nơi ny tục gọi l dốc CHNG HẢNG. Dưới dốc Chng hảng về pha đng c một ci nghẹo, nơi nghẹo c một cy khế rất sai. Hnh khch ln đo mỏi mệt, thường dừng chn nơi gốc khế để nghỉ ngơi v giải kht. Nghẹo ấy tục gọi l Nghẹo CY KHẾ. Cch nghẹo Cy Khế chừng một khỏang c hai cy cổ thụ sống trn vi trăm năm, thn cao tn cả, một cy K, một cy CẦY. cũng l hai trạm nghỉ chn rất được hnh khch lưu luyến. Trn đỉnh đo c đồn Thượng an do người Php cất.

          Thời chiến tranh Việt Php (1945-1954), nơi đồn ny đ xảy ra nhiều trận kịch chiến. V trước ngy k Hiệp định Genve, qun Php ở trong đồn đ bị nghĩa qun tiu diệt gần hết. Tiếp đ đồn An kh ở pha ty đo, cũng bị bao vy. Thực dn Php v cc nh tư bản Việt Nam ở thị trấn An kh phải tản cư bằng my bay.

          Trước đy gần 200 năm, đo An kh l con đường ln xuống của binh m nh Ty Sơn. Hng kh vẫn cn ngn ngụt. Chung quanh đo, ni non chồng chất. Ở vng An kh (tức quận An tc hiện giờ) c ni HIỂN HCH tục gọi l Hảnh Ht v ại Nam Nhất Thống Ch chp l HINH HỐT l một danh sơn c nhiều danh mộc, v chung quanh c nhiều ngọn ni qui triều. Ni vng An kh lin tiếp với vng Cao nguyn.

          Pha đng đo An kh, thuộc Ty Sơn Trung, ni cũng cao chớm chở như vng Ty Sơn Thượng, tức vng An tc. Ngọn ni c danh nhất l hn NG BNH. Hn NG BNH nằm pha ty thn Thượng giang. Tuy cao chỉ c 793 thước, song trng rất kỳ vĩ, v c vẻ b hiểm. Cy cối sầm uất, ng mịt mờ thăm thẳm như khng c đường lưu thng. Nhưng sự thật th c nhiều đường lối ra vo. Nơi triền pha bắc, c đường đo đi từ ồng ho ở ngả đng, ln Trạm G, Cửu an ở ngả ty. o ny gọi l đo VẠN TUẾ, tuy ngắn song dốc v đ mọc lởm chởm, nn rất kh đi. Ở triền pha nam, c con đường mn chạy theo hướng đng nam để đến đo An kh. l con đường lịch sử (sẽ ni r ở đoạn sau). ối trĩ cng hn ng Bnh, xin xin về hướng đng nam c hn NG NHẠC cao v rậm khng km hn ng Bnh. Kh thế cũng rất hng hiểm.

         Từ hn ng Nhạc, ni chạy lớp th vo thẳng trong Nam, lớp th chạy xin xin xuống hướng đng nam. Danh sơn đều nằm trong dy đng nam. Trước hết l hnTM PHC, tục gọi l hn B PH. Hn Tm Phc khng cao, hnh giống như chiếc nn l p sấp. Ni c nhiều cy cổ thụ v nhiều th rừng, nhất l heo. y l một hn ni cấm, khng ai được vo đốn củi, săn th. Nhưng khng cấm cũng t ai dm vo, v truyền rằng ni rất linh thing. B Thin-Y A-Na thường tới lui, ho quang sng chi. Thường ngy lc mặt trời gần lặn, người ở gần ni thường nghe tiếng ụt heo inh ỏi. Người ta bảo rằng đ l tiếng của những kẻ bộ hạ ở nui heo cho b Thin Y. V ni c b Thin Y tới lui nn mới mệnh danh l hn B Ph, tức l hn ni của b c Ph Php.

          Gần hn B Ph c hn MN LĂNG. Hai ni đối trĩ nhau. Thầy địa gọi hn Mn Lăng l hn Nhật, hn B Ph l hn Nguyệt. Giữa hn Mn Lăng v hn B Ph c một thung lũng bằng phẳng v kn đo, tục gọi l Hc Yến. Qua khỏi Hc Yến đến ni NG PHONG tục gọi l hn LNH LƯƠNG. Những ngọn ni thượng dẫn lin hệ mật thiết với nhau, chẳng những về phương diện địa l v cng một sơn mạch; m cn lin hệ về mặt lịch sử, lịch sử nh Ty Sơn.

.

          TRUYỀN THUYẾT

          Nh Ty Sơn trước khi khởi nghiệp đ dng dy ni Ty Sơn lm căn cứ qun sự. V đạo qun tin phong gồm hầu hết người Thượng.Truyền rằng: Tất cả cc bộ lạc ở vng Ty Sơn đều theo tam kiệt. Chỉ c người Thượng X ng ở vng An kh khng phục. ể cho họ tin rằng mnh l người của Trời sai xuống trị thin hạ, Nguyễn Nhạc dng giỏ bội gnh nước.

          Họ Nguyễn lấy một đi giỏ bội mới, dng giấy bổi qut dầu trong phất ở pha trong lng giỏ. Rồi mỗi buổi sớm gnh đi giỏ xuống khe mc nước về. Người Thượng đứng xa trng thấy nước khng chảy ra cc lỗ giỏ, đều cho Nguyễn Nhạc l kỳ nhn. Nhưng vin cha đảng cho rằng c ph php, chớ khng phải chơn mạng đế vương.

          Nhn trn ni Hiển Hch c bầy ngựa rừng, hễ thấy bng người liền chạy trốn. Người cha đảng bảo Nguyễn Nhạc nếu gọi được bầy ngựa ấy chạy đến th mới thật l người Trời. Nguyễn Nhạc về nh mua một con ngựa ci tơ thật tốt, dạy dỗ thật khn hễ nghe tiếng h th chạy đến. oạn đem thả ngựa vo ni cho theo bầy ngựa rừng. Ngựa rừng xm lại "ve vn" v lun lun km bn chn. Nguyễn Nhạc cất tiếng h, ngựa ci chạy đến. Bầy ngựa rừng cũng chạy theo, nhưng vừa thấy bng người th quy trở lui, song chạy một đoạn xa xa, ngoảnh lại trng, thấy ngựa ci vẫn đứng với người một cch thn mật, th dừng lại đứng ng. Nguyễn Nhạc lấy cỏ bỏ cho ngựa ci ăn, rồi bỏ ra về. Bầy ngựa rừng liền ko đến ăn cỏ. Hm sau Nguyễn Nhạc lại đến h v lấy cỏ cho ngựa ăn. Bầy ngựa rừng thấy người khng c lm hại giống ni, lần lần lm quen...

          Nguyễn Nhạc bn đến tm cha X ng, hẹn ngy v nơi gọi ngựa.ến kỳ hẹn, Nguyễn Nhạc cng cha X ng v một t bộ hạ đến ni Hiển Hch. Nguyễn Nhạc đứng giữa hai tảng đ dựng cao lt đầu người, v bảo cha X ng cng bộ hạ np pha sau, im hơi lặng tiếng. oạn cất tiếng h. Nghe tiếng chủ h, ngựa ci từ trong rừng su chạy ra. Bầy ngựa rừng chạy theo sau. Nguyễn Nhạc lấy cỏ cho ăn. quen người quen lệ, bầy ngựa rừng khng cht sợ hi. Nguyễn Nhạc vuốt ve ngựa ci rồi từ từ đến gần bầy ngựa, vuốt mỏ vuốt lưng, hết con ny đến con khc. V thấy ngựa ci đứng yn để vuốt ve, bầy ngựa rừng cũng vững tm ăn cỏ...

          Người Thượng X ng thấy Nguyễn Nhạc "gọi" được bầy ngựa rừng th tin rằng l "Người Trời", nn thần phục v chịu theo đnh giặc. Những người Thượng cũng như người Kinh, tuyển mộ được bao nhiu đều đem về hn ng Bnh v ng Nhạc để tập luyện. Dinh trại đều cất trong hai ni ny. Nguyễn Nhạc trấn thủ một ni, Nguyễn Huệ trấn thủ một. V vậy nn hai ngọn ni ny mang tn hai vị chỉ huy: ng Nhạc, ng Bnh. Bnh l tn chữ Nguyễn Huệ (Nguyễn Quang Bnh). ối với Nguyễn Huệ, người địa phương t hay gọi tn hy. Lc nhỏ th thường gọi l "ch Ba Thơm" (hoa Huệ c hương), lớn ln lại thường hay gọi tn chữ "ng Bnh". Tn Nguyễn Quang Bnh tuy đ đặt từ trước, nhưng mi sau khi ln ngi cửu ngũ lấy nin hiệu Quang Trung, đnh đuổi qun Mn Thanh rồi mới thấy xuất hiện trong sử sch. Sau khi vua Quang Trung thăng h, miếu hiệu Thi tổ Vũ Hong đế, th hn ng Bnh được tn xưng l hn Thi tổ. Cn hn ng Nhạc th người sau đọc trại l ng Nhược.

          Nh Ty Sơn cử binh đnh nh Nguyễn năm Tn Mo (177. Trước khi cử sự, binh đng ở hn ng Nhạc đều dồn qua hn ng Bnh. Rồi đại binh ko đến đo An kh lm lễ tế cờ khởi nghĩa. Lễ tế cờ cử hnh gần nơi cy Cầy v cy K. Cho nn tục ngữ c cu "Cy K phất cờ, cy Cầy khỉ cổ".(4)

          Truyền rằng: ại binh ko đến đo An kh khi xuống vừa khỏi nghẹo Cy Khế, th một con rắn thn lớn bằng cột nh, sắc đen nhnh như hạt huyền, thời nhn gọi l Long, từ trn cy K b xuống, nằm chận ngang đường đi. Binh m sợ khng dm đến. Nguyễn Nhạc liền xuống ngựa, tuốt gươm đến chm, lấy mu đề cờ. Nhớ chuyện Hn Cao Tổ chm rắn khởi nghĩa, tướng sĩ tin l điềm lnh nn nức lng phấn ch. Tế cờ xong liền tiến binh.             Binh đến ni B Ph th trời tối. Nguyễn Nhạc bn dừng lại nghỉ. m đến mở yến tiệc thết đi tướng sĩ tại thung lũng dưới chn B Ph. Sng hm sau mới tiếp tục tiến pht.

          Nhn việc đồn binh được yn ổn, v yến ẩm vui vầy, Nguyễn Nhạc mới đặt tn hn B Ph l hn Tm Phc, v người đương thời gọi thung lũng l Hc Yến. Trước khi xuất binh, Nguyễn Nhạc đ sai Nguyễn Lữ đi vận tải lương thực đến chn ni ồng phong. Khi binh xuống đến ồng phong th lương thực cũng vừa tải đến. Nguyễn Nhạc cho đng binh lại để pht lương v nghỉ ngơi để chuẩn bị tinh thần chiến đấu. Tướng sĩ được lnh lương thực tại ồng phong nn gọi ni ồng phong l hn LNH LƯƠNG.

          Từ hn ng Nhạc đến hn Lnh lương, ni chạy dọc, xin xin xuống hướng đng nam. Nhưng đến địa đầu thn Trinh tường, ni lại quay ngang ra hướng bắc, thnh hn HONH SƠN, tức l NI NGANG, nằm theo hướng ty nam - đng bắc. Ni ng Bnh ng ngay xuống Honh sơn v lm hậu tẩm cho Honh sơn vậy. Hn HONH SƠN khng cao (361 thước), nhưng di v rộng. Pha ty v pha nam, dng suối ồng tre v chi lưu m st bn chn. ường quốc lộ 19 chạy di ở pha bắc. Trước mặt, đồng Trinh tường tiếp đồng Ph phong, v bn chn một con đường hương lộ chạy từ bắc vo nam, hợp cng quốc lộ 19 v hai nhnh suối ồng tre, thnh một chữ NHẬT lm ranh giới cho ni. Mộ của Nguyễn Phi Phc, thn sinh của Ty Sơn tam kiệt, nằm trong hn ni ny (Honh sơn).

          Truyền rằng: Nin hiệu Cảnh Hưng triều L (1740-1786), trong khoảng ịnh vương Nguyễn Phc Thuần (1765-1777) trị v miền Nam, c một thầy địa l Trung hoa, tục gọi l thầy địa Tu, thường ngy cứ đi đi lại lại trong vng Ty Sơn. Nguyễn Nhạc theo rnh xem. Một hm thấy thầy địa đến Honh sơn, dng hai cy trc cnh l xanh tốt v giống in nhau, đem cắm nơi triền pha đng, một cy ngoi bắc, một cy trong nam, rồi bỏ m đi thẳng. Biết rằng vng Ty Sơn l một đại địa, v thầy địa Tu khng tm ra huyệt tinh nn tm cch để thử huyệt kh, Nguyễn Nhạc bn lưu đến nơi trồng hai cy trc v ngy ngy đến thăm chừng. Cch mấy hm sau, cy trc pha bắc sống v tươi tốt như lc mới trồng. l chứng ứng cho biết rằng long huyệt nằm ở đ. Nguyễn Nhạc hết sức mừng, bn nhổ cy kh đem cắm vo chỗ cy sống, v đem cy sống đến cắm chỗ cy kh.

          Mười hm sau, tnh đng 100 ngy từ khi trồng trc, thầy địa Tu đến. Thấy hai cy trc đều chết cả hai, thầy địa nhn vai trề mi, bỏ đi khng thm trở lại nữa. Bởi thầy cho rằng đ chỉ l "giả cuộc" m thi. Nguyễn Nhạc bn về bốc mộ ng thn sinh đem tng nơi chn trc pha bắc. Lại c người bảo rằng: Thầy địa l Tu vốn quen thn với Nguyễn Nhạc. Lc đến vng Ty Sơn "tm long điểm huyệt", thường t tc nơi nh họ Nguyễn, v chnh Nguyễn Nhạc l người dẫn lộ cho thầy Tu. i khắp cả vng Ty Sơn, thầy địa chỉ ch đến hn Honh sơn. Thầy đi qua đi lại khng biết mấy lần, hết đặt địa bn ở chỗ ny th đem đặt ở chỗ khc, ngắm ngha, tnh ton, c vẻ đắc lắm. oạn thầy bỏ đi đu mất biệt. Hơn một năm sau thầy trở lại v cũng gh nghỉ ngơi nh Nguyễn Nhạc. Lần ny ngoi chiếc địa bn, thầy cn mang theo một chiếc trắp nhỏ, bọc trong một chiếc khăn điều.

          on biết rằng thầy Tu đ tm được "huyệt mả đại pht" nơi Honh sơn nn về Tu hốt cốt tiền nhn đem qua chn, Nguyễn Nhạc bn tm cch đnh đổi. Nhưng lm sao đnh đổi được, v thầy Tu khng khi no rời chiếc trắp ra, thậm ch cả những lc "đi sng đi bi"? Nguyễn Nhạc đng một chiếc trắp giống hệt chiếc trắp của thầy địa, v hốt cốt ng thn sinh đựng vo, rồi đem dấu sẵn nơi chn Honh sơn...

          ến ngy đ chọn, thầy Tu ln mang chiếc trắp cng địa bn đi ln Honh sơn. Vừa đến chn ni th một con cọp tu cau to lớn ở trong bụi, gầm ln một tiếng, nhảy ra vồ. Thầy Tu hết hồn, quăng trắp v địa bn m chạy. Hồi lu khng thấy cọp đuổi theo, liền quay trở lại chỗ cũ. Thấy chiếc trắp v địa bn cn nằm lăn lc đ, thầy mừng như chết đi sống lại, vội trực chỉ ln nơi long huyệt đ tm ra. Chn cất xong yn thầy hớn hở trở về Trung quốc, khng ngờ rằng chiếc trắp thầy chn vốn đựng di hi Nguyễn Phi Phc, v con cọp kia chỉ c lớp ngoi m thi.

          Hai thuyết khng biết thuyết no đng. Hai bn chỉ khc nhau ở chi tiết. Cả hai đều đồng một điểm chnh l mộ Nguyễn Phi Phc chn ở Honh sơn. Song khng ai biết đch xc ở chỗ no. Chỉ nghe truyền rằng mộ gối đầu ln dy ni pha ty nam ( v lấy hn Hương sơn ở Kin thạnh (Bnh kh) lm nội n, hn M O (An nhơn) lm ngoại n. Hai hn ny nằm xin xin hướng đng bắc hn Honh sơn. V c mộ của Nguyễn Phi Phc, nn hn Honh sơn được tn xưng l THIẾU TỔ.

          St chn ni Ngang pha đng, khoảng giữa, nổi ln một trảng đất lum lum. Trong khoảng ny dng ni lại hơi cong cong. ứng pha trước trng vo th giống một ghế bnh vĩ đại, m lưng v tay dựa l ni, v mặt ghế l trảng đất. Trn trảng nằm song song hai nấm mộ bằng đ, hnh chữ nhật. Vua Gia long ngờ rằng đ l phần mộ của ng b Nguyễn Phi Phc , song thn ba vua Ty Sơn, nn truyền quan địa phương khai quật. Nhưng hi cốt khng thấy đu cả, m chỉ thấy bốn chum dầu phụng đ lưng, trong mỗi chum c một ngọn đn chong chng đang chy.

          Ai cũng biết bốn chum dầu ấy do nh Ty Sơn chn, song khng ai đon ra mục đch. V tất cả mọi người đều biết di hi của ng b Nguyễn Phi Phc tng tại Honh sơn, nhưng cũng khng c người no biết được nơi chn. Vua quan nh Nguyễn ra cng tm kiếm, nhưng dấu tch vẫn mờ mịt khi my. Nơi trảng đất dưới chn Honh sơn, hiện nay vẫn cn t nhiều di tch. Những khch phương xa đến viếng cảnh, khng biết r cu chuyện, đều lầm tưởng l mộ Nguyễn Phi Phc bị đo.

          C người bảo rằng ngọc cốt của vua Thi ức Nguyễn Nhạc cũng tng trong vng Honh sơn. l bằng theo chuyện "bạch m hiện hnh" m ức đon. Nguyn vua Thi ức c một con chiến m: Thn vc cao lớn như ngựa Bắc thảo, lng trắng như tuyết, đui v kỳ mao mịn như tơ. Nh vua yu qu rất mực. Sau khi nh vua băng h, con bạch m sổ chuồng chạy mất, quan qun tm kiếm khng ra. Cch t lu, chiều chiều người trong vng Honh sơn thường trng thấy bng ngựa trắng, khi th đi thơ thẩn dưới chn ni, khi th ln trn đỉnh đứng h no nng. Mọi người đều tin rằng đ l con bạch m, hoặc l hồn thing con bạch m của vua Thi Đức. V tn trọng nh vua, người trong ấp Ty Sơn khng một ai nui ngựa trắng. Nhưng sau khi hai nấm mộ giả nơi trảng đất dưới chn ni bị nh Nguyễn ph hủy, th bng ngựa vắng biệt trong một thời gian kh lu. Mi đến khi nh anh hng Mai Xun Thưởng dấy nghĩa Cần Vương (1885-1887) th bạch m xuất hiện trở lại. Người địa phương cho l "ngựa thần" nn hết lng knh sợ.

          V sao thấy "ngựa trắng hiện hnh" lại đon rằng lăng mộ vua Thi ức tng nơi ni Ngang? L v ngựa vốn l giống vật rất khn v c nghĩa. Nhiều con, chủ chết, bỏ ăn bỏ uống ra mả nằm chết theo. Lắm con khng chết theo, nhưng thỉnh thoảng tm đến thăm mả chủ, v cất tiếng h th lương. Nếu ngọc cốt của nh vua khng an tng nơi Honh sơn th sao con ngựa - hay hồn ngựa - của nh vua lại tm đến.

          l ức đon, chớ từ xưa đến nay khng ai biết r nơi chn cất vua Thi ức, mặc d vẫn truyền rằng di thể được long trọng đưa về cố hương. Cn về việc người Bnh kh, nhất l người Ph lạc, Trinh tường, khng nui ngựa trắng th trước kia hon ton do lng tn trọng vua Ty Sơn, sau ny một phần lớn do lng m tn: sợ thần Bạch M.

          Nghe đồn rằng: Thời Php thuộc, tại ồng vụ (thuộc Trinh tường) c người mua được một con ngựa bạch ton sắc, đem về nui khng được bao lu th tự nhin ng đng ra chết. Người ta tin l bị thần Bạch M vật. Do đ lng king cữ nui ngựa trắng của người địa phương gia tăng.

          l những chuyện ngy xưa. Từ ngy đất nước nổi binh đao, khng biết ngựa trắng c cn xuất hiện nơi Honh sơn v người vng Honh sơn c cn sợ thần Bạch M? D c hay khng c, những huyền thoại kể trn thm vo những di tch lịch sử, lm tăng phẩm gi cho Honh sơn.

          Năm Tn Sửu (196, nhn dn Bnh kh lại dời trung cốt Mai anh hng đến an tng. Lăng tẩm trang nghim hng trng lm tăng kh sắc của sng ni bội phần. Khch du quan đến Bnh Định, tưởng khng nn qun ni Ngang vậy. Cc thầy địa l Việt Nam cũng như Trung hoa đều cng nhận đất Honh sơn l đại địa, v c no bt no nghin, no ấn no kiếm, no cổ no chung, ở bn tả bn hữu. Trước mặt trn ba nổng g, đ mọc giăng hng giống như những ton qun đứng chầu chực. V xa xa c hổ phục long bn.

          Khng phải ngoa ngn: Bt đ l hn Trung sơn ở bn Ph lạc, xa trng phảng phất như ngi bt chp my. Nghin đ l hn Hội sơn tục gọi l hn Dũng, trong địa phận Trinh tường về pha nam, đứng đối tr cng hn Trung sơn ở pha bắc. Cũng như hn Honh sơn v hn Trung sơn, hn Hội sơn khng cao lắm (491 m) nhưng trng đồ sộ, uy nghim. Trn ni c một vũng nước vừa rộng vừa su, quanh năm khng bao giờ cạn. Người địa phương ln vỡ đất lm ruộng, đất tốt khng km dưới đồng bằng. V ni c vũng nước nn đm bnh dn, gọi ni l hn Vũng thay v hn Dũng. Cn đm hn mặc th coi vũng nước l nghin mực của trời, nn đặt cho ni một tn nữa l NGHIN SƠN tức HN NGHIN vậy. Ln chơi hn Nghin, ịnh Phong c mấy cu cảm hứng:

Trn non c nước
Gắng bước m ln
Nước non cn nợ chớ qun
Lng trong với nước gan bền cng non
Trời Ty my ko hong hn
Biển ng thấp thong sng dồn bnh minh
Nghin son mi rng lung linh
Bt tun hng nhạn chp tnh nước non...

          Hn NGHIN v hn BT nằm bn hữu v bn tả hn Honh sơn, trng thật cn đối. Khch thơ v von Honh sơn như bức bnh phong, cn hai hn BT NGHIN l hai trụ ba biểu đứng hai bn, hơi lấn ra pha trước một t. St bn chn hn Honh sơn lại c hai hn ni nhỏ đứng song song, giống hệt bộ chung trống nho nhỏ để trước chiếc n thờ. l HN MỘT v HN GIẢI. Cổ nhn gọi hn Một l CHUNG SƠN tức hn Chung, hn Giải l CỔ SƠN tức hn Trống.

          Cổ nhn đặt tn khng phải dựa vo vị tr, nhưng dựa hnh dạng. Hn Một trng phảng phất qủa chung đồng. Cn hn Giải th đứng ở pha bắc trng vo th dng trn trn như ci trống. Nhưng đứng pha đng m ng lại thấy hơi vung vung như một chiếc ấn. V vậy hn Giải cn c tn nữa l ẤN SƠN tức hn Ấn. ặt cho hn Giải tn Ấn sơn chẳng phải v hnh dng m cn v ở pha đng, nơi vng G Sặt (Trinh tường) c một hn ni thấp v di gọi l hn KIẾM SƠN tức hn Kiếm. C Kiếm th phải c Ấn mới đủ đi.

          Truyền rằng: Sau khi chiếm được long huyệt ở Honh sơn th ba anh em Nguyễn Nhạc vng pht tướng. Gương mặt trng sng rỡ, v việc học hnh - v cũng như văn - tiến bộ lạ thường. Thầy học l cụ Gio Hiến - một người miền Ngoi, giỏi văn lẫn v, lại rnh khoa tướng số - trước kia vốn đ c biệt nhn cng ba anh em họ Nguyễn, nay thấy thần sắc, biết vận trời đ đến, bn đem cu sấm "Ty khởi nghĩa, Bắc thu cng" ra khuyn Nguyễn Nhạc v lo mưu đồ đại sự. Vng lời thầy, ba anh em trở về Kin thnh lo chiu mộ ho kiệt.

          Vng đất Ty Sơn xưa kia ni rừng rậm rạp, chuyện thần linh qủy dữ lan trn khắp đ đy. ể quy tụ lng dn, Nguyễn Nhạc bn lợi dụng c m tn của quần chng. Hn Trung sơn ở Ph lạc tuy ở gần thn xm, nhưng t ai dm ln v sợ "mả mẹ chng La", v nhất l sợ cọp. Thỉnh thoảng Nguyễn Nhạc cho người tm phc ln ni, nủa đm nổi trống nổi ching. Người chung quanh vng kẻ cho rằng hồn chng La về cng mẹ, người lại bảo đ l quỉ thần mở hội vui. Kẻ bn người tn, khng mấy lc tiếng bay tận ngn xa, một thnh mười, mười thnh trăm... Hn Trung sơn từ xưa đ c tiếng cng thm nổi tiếng.

          Một hm, nh Nguyễn Nhạc c kỵ. Khch khứa đng đc. Cỗ bn vừa ăn xong th trời đ khuya. Những người ở xa đều phải nghỉ lại, cn người trong xm th lục tục ra về. Bỗng trn Trung sơn, tiếng trống ching vang dội, v trong bng cy trn đỉnh, nh lửa lập lo. Ai nấy đều kinh dị. Nguyễn Nhạc rủ người ln xem thử "quỉ thần lm tr g". Phần đng đều e ngại. Chỉ bốn năm tay lực sĩ xin theo.

          Nai nịt gọn gng, chn vũ hi, tay trường kiếm, đon người lần bước ln đỉnh Trung sơn. Khi gần đến đỉnh, trong nh lửa mập mờ hiện ra một ng lo ru ba chm bạc phếu, đầu đội mũ cnh chuồn, mnh khoc o đại bo, chn đi hia..., bộ dạng giống hệt một ng lo văn trong cc vở tuồng ht bội. Ai nấy ớn lạnh v sợ, v khng ai bảo ai, mọi người đều dừng lại một lượt. ng lo cất tiếng bảo: Trong anh em c ai l Nguyễn Nhạc chăng? Nếu c th hy lại gần đy nghe lệnh. Cn cc người khc hy đứng yn. Nguyễn Nhạc run sợ bước ra, đến qu trước mặt ng lo. ng lo phất tay o, lấy ra một tờ chiếu rồi đọc lớn: Ngọc Hong sắc mạng Nguyễn Nhạc vi Quốc vương.

          oạn trao tờ chiếu cho Nguyễn Nhạc rồi quay bước đi vo trong bng tối. Từ ấy tiếng đồn khắp nơi, v ngi Quốc vương của Nguyễn Nhạc nằm vững trong tm tr quần chng. Trong đm sĩ phu, trừ cụ gio Hiến, khng mấy ai biết đ l kế của Nguyễn Nhạc.

Chưa lấy lm đủ, Nguyễn Nhạc cn tm một thanh bảo kiếm v đc một quả ấn vng, rồi đem dấu trong vng ni Trinh tường.

          Một hm cng bộ hạ ở An kh về, đến Honh sơn th ngựa của Nguyễn Nhạc lồng ln, rồi thẳng cổ chạy nước đại. Nhưng khng chạy trẽ ra hướng bắc để qua sng về Kin thnh, lại chạy vo hướng đng nam. ến chn ni pha trong g Sặt, cương ngựa bị đứt, Nguyễn Nhạc t nho, trặc chn khng đứng dậy nổi. m ty tng chạy đến xoa bp hồi lu mới đỡ. Khi đứng dậy để ln ngựa trở về, Nguyễn Nhạc chợt thấy chui kiếm l ra nơi vch đ trn sườn ni. Sai người ln lấy th l một thanh kiếm xưa lưỡi sng như nước. Ai nấy đều mừng l "của trời ban".

          Về nh Nguyễn Nhạc ni cng hai em v thuộc hạ: Ngọc Hong đ sắc phong ta lm Quốc vương, lẽ tất nhin l phải ban ấn kiếm. Nay kiếm đ c rồi, ta phải đi tm ấn. oạn tổ chức ngay lễ cầu đảo tại chn ni Honh sơn. Cầu đảo ba đm ngy. m lm lễ, ngy cho người đi tm khắp nơi. hai ngy liền, hng trăm người chia nhau đi khắp cc ni khe quanh Honh sơn, m khng c kết qủa. m thứ ba, lc nửa đm ching trống hnh lễ vừa dứt, th một vi lửa như pho thăng thin bay xẹt từ hn Một đến hn Giải th rơi xuống. Tiếp đ một tiếng nổ nhỏ như tiếng pho tre, rồi một tiếng nổ lớn c phần dữ dội lm chấn động cả vng. Ai nấy đều thất kinh. Sng sớm Nguyễn Nhạc đem người đến hn giải xem, th thấy sườn pha nam c một vng như bị st đnh lở v nm đen. Tro ln xem th một quả ấn vng nằm trong kẽ đ tại nơi bị lở. Ai nấy đều tin l "ấn trời ban".

          Sau khi dụ được người Thượng cc sc theo mnh, Nguyễn Nhạc dng rừng Mộ điểu lm căn cứ qun sự. Dinh trại đng trn ni. ể lấy lương thực nui qun, cho ph rừng lm ruộng. Cng việc khai khẩn, tiếp đến cng việc canh tc v thu hoạch đều do c Hầu đảm đương.

          Khi Nguyễn Nhạc ln ngi Hong đế ở ồ Bn, c Hầu vẫn ở nh khai thc đồng la. Do đ đồng mệnh danh l đồng C Hầu. V ngọn ni coi như l nơi pht tch nh Ty Sơn nn được tn xưng l ni HONG Ế. Khi mới khởi sự, binh lnh của nh Ty Sơn phần đng đều l người Thượng. Những người Thượng mộ được ở vng An kh (An tc hiện thời) trước hết đều dồn về căn cứ Mộ iểu tập luyện trong t lu rồi mới đưa xuống ni ng Bnh, ng Nhạc ở dưới đo An kh để khp vo hng ngũ v huấn luyện thm.

          Truyền rằng: Một hm Nguyễn Huệ vng lệnh anh chỉ huy một đạo tn binh từ Mộ điểu xuống An bnh. Gần đến chn pha ty đo An kh th đạo binh vng thối lui: Một cặp rắn mun cực kỳ to lớn nằm chận giữa đường, cổ cất cao như cột nh chy v miệng hả to như hai chậu mu tươi. Mọi người đều kinh hồn v cho l một điềm xấu. Nguyễn Huệ liền xuống ngựa, chấp tay khấn: Nếu anh em chng ti c thể dựng được nghiệp lớn th xin X Thần trnh đường cho qun đi. Bằng mạng số chng ti khng ra g th chỉ xin cắn chết ti m tha cho qun lnh được sống về cng vợ cng con. Vừa khấn xong th cặp rắn quay đầu xuống, song song đi trước dẫn đường cho đạo binh. Tới thn Thượng an th dừng lại. Một con vo bụi rậm ngậm ra một thanh long đao, cn đen như mun, lưỡi bn như nước. Rồi cả hai ngậm ngang thanh đao, song song b đến dng cho Nguyễn Huệ. oạn biến mất. Thanh đao Nguyễn Huệ dng đnh giặc l thanh đao của thần rắn dng. ể tỏ lng tri n, Nguyễn Huệ lập miếu thờ thần rắn tại nơi dng đao. Miếu ấy hiện nay vẫn cn v tục gọi l Miếu X.

          Nhưng miếu hiện thời khng phải l miếu ngy trước. V miếu xưa đ lu đời bị sập đổ. Trong một khoảng thời gian kh lu dấu tch đ bị mất hẳn. Nhưng rồi cọp thường ra ngồi rnh nơi sn miếu, hnh khch qua lại bị hao kh nhiều. ể trnh hổ hoạn, người địa phương bn lập lại miếu thờ, hầu mong thần rắn ph hộ.

          Lại c người bảo rằng: Miếu x l nơi thờ con rắn m Nguyễn Nhạc đ chm lấy mu đề cờ khi cử lễ xuất binh đnh cha Nguyễn. Con rắn Nguyễn Nhạc chm đ cũng loại rắn mun. Chuyện Nguyễn Nhạc chm rắn lấy mu đề cờ thường nghe cc phụ lo ở miệt dưới đo An kh kể. Chuyện rắn mun dng long đao cho Nguyễn Huệ thường nghe cc phụ lo ở vng pha ty đo An kh v những người bun Thượng kể.

          Một bn th lấy cy Cầy cy K ở đo An Kh, l nơi Nguyễn Nhạc tế cờ trước khi xuất binh, v cu "Cy K phất cờ, cy Cầy khỉ cổ" của địa phương lm bằng. Một bn th chỉ "Miếu X" lm chứng. Chuyện tuy khng c sch vở chp để, song c bằng chứng r rng. Như vậy tin cũng kh m khng tin cũng kh.

          Những cu chuyện huyền thoại thường đều xy dựng trn sự thật. Chuyện "chm rắn đề cờ", chuyện "rắn thần dng đao", một l chuyện c thật, nhưng "c t xt ra nhiều"; hai l những con rắn thần kia do nh Ty Sơn "đẻ ra". Những cu chuyện "Ngọc Hong ban sắc", "Ngọc Hong ban ấn kiếm", đ kể ở cc mục trước, c thể chứng minh cho thuyết "rắn do người đẻ".

          M những bậc đại ti như Ty Sơn tam kiệt th chỉ hai bn tay trắng cn gy được sự nghiệp nghn thu, huống hồ chỉ "đẻ" ra những linh vật. V trong khoảng nước non từ đồng c Hầu, ni Hong đế đến đo An kh cn nhiều chuyện hư hư thực thực về nh Ty Sơn.

Cn non cn nước cn người
Cn duyn bt mực cn lời nước non.

 

          Quch Tấn

 

Sưu Tầm Ti Liệu v Web Design

  H Phương Hoi

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hong Vn

Sưu tầm Nhạc Dn Ca

Julia Nguyễn
Xin vui lng lin lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những g lin quan đến trang web nầy
Copyright 2003 Trang Ca Dao v Tục Ngữ
Last modified: 02/19/15