Từ Cu Ht "V Dầu"

Chi Lan

Đọc được bi ny ở đu đ khng nhớ r, nay tm được nhưng khng r nguồn, post lại ở đy để dnh - xin cảm ơn tc giả về bi viết th vị ny. Đy l bi phn tch su sắc nhất về cc cu ht "V dầu" của miền Nam m ti đọc được. Một số người khng hiểu văn ho, sinh hoạt dn miền Nam nn đ đổi khng đng một vi từ ngữ trong cc cu ht, v dụ bi V dầu cầu vn đng đinh /Cầu tre lắc lẻo gập ghnh kh đi/ Kh đi mượn chn ăn cơm / Mươn li uống rượu mượn đờn ko chơi... họ đổi chẳng hạn mượn đỜn KO chơi thnh mượn đn KHẢY chơi... (khng biết người Nam ni 'đờn' thay v 'đn' v thường sử dụng đn c/nhị, đn go... chỉ 'ko' chớ khng c 'khảy'). Tuy thế cũng khng qu tệ hại bằng việc chnh trị ho ca dao, họ đổi mấy cu sau tứ hay ho thnh mấy cu gương gạo, kh nghe Kh đi mẹ dắt con đi / Con đi trường học mẹ đi trường đời... !!!??? Thật ra Kh đi mẹ dắt con đi cn Ok v ni tới tnh mẹ thương yu, lo lắng cho con ph hợp văn cảnh, nhưng Con đi trường học mẹ đi trường đời th phải ni l qu 'chnh trị', qu đoảng (đang chờ xem mẹ thương con thế no nữa, ho ra ni chuyện trớt quớt, khng đng mạch). Sống v đi cũng kh nhiều nơi ở miền Nam, ti chưa từng nghe người dn qu no ht 'v dầu' như thế. Phiền một ci l by giờ khi google trn net th bi ca dao 'chnh trị ho' kia lại phổ biến hơn :-(( v lại được in vo sch phổ biến cho cng chng, trong đ c sch về ca dao của Bến Tre qu ti, thật đng buồn...

 
V dầu cầu vn đng đinh
Cầu tre lắt lẻo gập ghnh kh đi
Buổi trưa, bn nh ai đ văng vẳng tiếng ht ru. Từ xa xưa, những b mẹ dỗ con ngủ trn cnh vng đong đưa thường cất tiếng ht ru. V biết bao cu ht đ ra đời bn chiếc ni truyền thống của con trẻ như thế. Những cu ht thin hnh vạn trạng, mang sắc thi ring của vng miền hay phổ biến, quen thuộc trn cả nước đều được cất ln từ cảm xc, từ tnh yu thương gắn b của con người với qu hương, lng mạc, với những người thn thiết. Nhưng khng chỉ vậy, những cu ht cn ghi dấu những sinh hoạt, cch sống, cch nghĩ của cả một thời
Trong những cu ca dao miền Nam, loại cu ht V dầu chiếm một số lượng khng nhiều lắm nhưng lại rất th vị bởi những biểu hiện độc đo mặn mi của n. Hy thử điểm qua một vi cu V dầu quen thuộc.
Bắt đầu l cu ht mộc mạc đơn giản nhất như:
V dầu v dẩu v du,
V qua v lại, v tru v chuồng.
Cu ca dao lũ trẻ thường ht nghu ngao chẳng cần để g đến nội dung nghĩa của n nhưng khi đọc đi đọc lại, trước mắt ta hiện ra nt đặc th của đời sốngnng nghiệp luẩn quẩn, t tng của người nng dn ngho khổ, với cng việc đơn điệu, buồn tẻ ngy qua ngy như cu ht buồn, để rồi họ lại cất tiếng than:
V dầu nh dột cột xiu,
Muốn đi lấy vợ sợ nhiều miệng ăn.

Quả l một suy nghĩ rất thực tế! Ci thực tế thực đến nỗi bật ln cả tm trạng no nng của anh thanh nin đang ht. Ci nỗi sợ mun đời của những người ngho bởi cảnh tượng gia đnh đng vui trở lại thnh tai họa, thnh sự nơm nớp lo u. Cứ hnh dung cảnh chng trai ấy đang ngồi trong nh dột cột xiu của mnh buồn b với nỗi c đơn m nao lng. C lẽ v vậy m những mn ăn ngon, d l của đồng ruộng, cũng thường m ảnh tm tr mọi người nn nhiều cu V dầu đ vang ln trn từng mảnh vườn, từng con rạch, con sng:
V dầu tnh bậu muốn thi,
Bậu gieo tiếng giữ cho rồi bậu ra
Bậu ra bậu lấy ng cu
Bậu cu c bống chặt đầu kho tiu
Kho tiu, kho mỡ kho hnh
Kho ba lạng thịt để dnh bậu ăn.
Bi ca dao như một cu chuyện hn nhn gia đnh thời xưa. Hai cu  đầu hon ton l chuyện thế thi nhn tnh, l chuyện gt mắc vợ chồng trong đ c vợ c vẻ đanh đ, thủ đoạn trong cch ứng xử. Nhưng chuyện bứt ni, tho ống cũng l chuyện thường tnh. Sự th vị c lẽ nằm trong phần sau. Ha ra ci mn c bống kho tiu cng với ba lạng thịt ấy quả l ngon v qu đến nỗi c vợ quyết  lấy ng cu để được ăn? Dĩ nhin đ chỉ l một cch v von nhưng qua đ ta vừa thấy được vị ngọt bi của c bống, loi c thường ra khỏi hang bm vo những giề lục bnh ma nước nổi để thnh một mn ăn ngon đặc biệt vng chu thổ, vừa thấy nếp sống khổ cực của người nh qu, sự hiếm hoi của từng miếng thịt trong bữa ăn hng ngy của họ. V vậy, đằng sau sự mỉamai, chm biếm của cu ht hnh như vẫn ẩn chứa cht ngậm ngi thương cảm!
Cũng c lc, cu ht V dầu chỉ l để miu tả như thể ph đơn thuần của ca dau:
V dầu c lc nấu canh
Bỏ tiu cho ngọt, bỏ hnh cho thơm
Nhắc đến mn ăn quen, nhn dn xưa vẫn c cch lm mới cu ht bằng cch hon vị từ rất th vị. Lẽ ra phải Bỏ tiu cho thơm, bỏ hnh cho ngọt mới đng. Song m vận bằng, trắc của cu thơ lục bt đ dẫn đến sự sng tạo trong cch đổi chỗ cho những mi vị trn khiến cu ht lấp lnh hẳn ln đồng thời cũng l thử thch với người thưởng thức về sự su sắc, tinh tế trong ca dao.
Nhưng hay nhất, su lắng nhất vẫn l cu ht V dầu m ai cũng thuộc lng bởi từ bao đời n vẫn được ht ru bn ni trẻ:
V dầu cầu vn đng đinh
Cầu tre lắc lẻo gập ghnh kh đi.
Kh đi mượn chn ăn cơm,
Mượn ly uống rượu, mượn đn ko chơi
Ở hai cu đầu, bi ca dao c vẻ chỉ nhằm m tả những hnh ảnh thường thấy ở lng qu: cầu vn đng đinh, cầu tre lắt lẻo gập ghnh (ghềnh). V dĩ nhin, gập ghnh như thế ắt dẫn đến chuyện kh đi. thơ lại liền mạch, chặt chẽ bởi sự lặp đi lặp lại của từ mượn: mượn chn, mượn ly, mượn đn. Thoạt nghe cũng chưa thấy g lạ lng, đặc biệt. Ừ, th chắc c khch đến chơi nn phải đi mượn? Nhưng m, nh ngho kh g đến nỗi một ci chn ăn cơm, một ci li uống rượu cũng thiếu? M uống rượu đế, rượu nếp th cần g nhiều ly? Thiếu chăng l thiếu tiền mua rượu. Hay đi mượn  chn, mượn ly lại l chuyện mượn tiền? Khng, bi ca dao khng hề nhắc điều đ. Để rồi cuối cng, đến chi tiết mượn đn ko chơi tứ như mở ra, lồng lộng, tuyệt vời. một chữ chơi đ lm nn thần sắc, hồn va của bi ca dao ni ring v cả vng đất Bộ ni chung. Tất cả nt phng khong, ho sảng, thnh thnh của những lưu dn đi mở đất đ nằm trọn trong tiếng đn ko chơi ấy. R rng, cuộc sống vất vả lam lũ hằng ngy khng lm mất đi vẻ đẹp của nếp sống bnh dị m tươi tắn, nhọc nhằn m nhẹ tnh của những bần nng biết vượt ln số phận để c được niềm vui, niềm hạnh phc. C lẽ từ những ngy xa xưa, cu ca tiếng ht, cht rượu đưa cay trong những lần quy quần họp mặt đậm đ tnh lng nghĩa xm đ đem lại cht nồng ấm, nn thơ cho từng cảnh đời cơ cực. V họ cứ thế m:
Ko chơi ba tiếng đờn c
Đứt dy đứt nhợ qun h xự xang.
Hay lm sao khi cuộc vui bốc trời đến đứt dy đứt nhợ! C thể dy đn đứt, tiếng đn hết vang nhưng sợi dy đn trong tm hồn th vẫn cn rung mi, rung mi cho đến hm nay, khi cu ht cứ tiếp tục cất ln từ lời ru của những người b, người mẹ.
Điểm lại vi cu ca dao với hnh thức những cu ht v dầu, bức tranh sinh hoạt v đời sống tm linh của người dn Nam Bộ như hiện ra trước mắt, thấm su vo suy nghĩ, tnh cảm của những người yu qu n. Ai đ từng ni: Khng g lm trẻ trung, tươi mt tm hồn con người cho bằng tắm trong nguồn suối của văn học dn gian. Quả đng như thế, chỉ cần ngn nga một bi ca dao, một cu ht Ầu ơ V dầu no đ, lng ta đ bay bổng, lng lng.
Hy nghe, cu ht ru một lần nữa lại cất ln, m ả, ngọt lịm buổi trưa h:
V dầu cậu giận mợ hờn,
Chu theo cng cậu ko đờn cậu nghe./.
------------------------------------------------------------------------------
Cũng xin post lại bi thơ 'Cầu tre' của nh thơ Kin Giang lấy từ cu ht 'v dầu' trn cho đủ bộ:
CẦU TRE 


Image result for Cầu tre



Ai ở lng qu 
đă từng qua nhịp, 
Qua nhịp cầu tre; 
Lặng nghe, lặng nghe 
Tiếng h tiếng ht 
Dưới mi nh tranh. 

Ầu ơ .... "V dầu cầu vn đng đinh, 
Cầu tre lắc lẻo, gập ghềnh kh đi . 
Kh đi mượn chn ăn cơm, 
Mượn ve mua rượu, mượn đờn ko chơi". 
Ko ln: ọ e .... 
Cầu tre lắc lẻo, cầu tre gập ghềnh. 
Cầu tre một nhịp chnh vnh, 
Bắc ngang dng nước lnh đnh sng bo . 
Cầu tre lắc lẻo, cheo leo, 
Những đm trăng xế, trăng treo đầu cầu . 
Cầu tre soi bng sng su, 
nh trăng sng nước đượm mu lung linh. 
Cầu tre gối nhịp đất lnh, 
Nằm nghe tiếng ht, tm tnh qu hương. 
Cầu tre lm chiếc đ ngang, 
Nối đi bờ đất đi lng thương nhau . 

Nh anh ở kế bn cầu, 
Nh em ở cuối đầu cầu bn sng. 
Bn sng cứ mỗi hừng đng, 
Em ra vo gạo, bến sng bn cầu . 
Anh vừa mở cổng thả tru, 
Thấy em, anh vội x ro nhn em. 
Rồi qua cầu ni với em: 
"C vo nếp anh thm mi xi" 
V anh, khi mới hừng trời, 
Qua cầu, em biếu dĩa xi muối m . 
Cầu tre lắc lẻo cầu tre, 
Con đ chở tấm tnh qu qua cầu .... 
Từ đy cứ mỗi ma cau, 
Anh qua cầu để bẻ cau cho nng. 
Khi no trầu ht trầu khan, 
Anh qua xin l trầu vng bn em. 
Khi ma cấy hi "đng ken", 
Ruộng anh em cấy, đất em anh cy . 
Vần cng lối xm tiếp tay, 
Kết tnh lưu luyến gi trai đi lng. 
đi tim trang lứa nhịp nhng, 
Ho theo nhịp sng la vng mnh mng. 
đi lng cch một dng sng, 
Tơ hồng chưa buộc, tơ lng đ xe . 
Cầu tre lắc lẻo cầu tre, 
Duyn ngho đầm thấm, tnh qu nồng nn. 
Trong tnh yu nước, yu lng, 
C tnh chăn gối, đ vng lứa đi . 
Mẹ chng cậy mối cậy mai, 
Tặng qu lễ ni một đi bng vng. 
Hai bn c bc họ hng, 
Chọn ngy lễ cưới qua rằm thng Ging. 
Bỗng rồi lửa chy xm giềng, 
Cầu tre gy nhịp gục nghing giữa dng. 
Lửa trn lan chy bn sng, 
Mu pha nước mắt đỏ lng trường giang. 
Giặc trn về bắt sống nng, 
. . . . . . . . . . . . . . . . 
Thi đnh dập liễu vi mai, 
Bng hồng gục giữa rừng người hung hăng. 
Từ đy sng lạnh bng trăng, 
Nước như ngừng chảy sầu vương mối hờn. 
Vườn xanh a hết chồi non, 
Cau kh, trầu ho chẳng cn nồng cay . 
đi tru bỏ dở vốc cy, 
Lng người lng đất đắng cay no nề . 
đm đm như vẳng cn nghe, 
Tiếng than khc của cầu tre một mnh: 
"V dầu cầu vn đứt đinh, 
Cầu tre găy nhịp, chung tnh khc nhau . 
Cầu tre khc một hm no, 
Mẹ qua cầu bỏ trầu cau cho chng. 
Cn đu mi vị xi vng, 
Buổi đầu trai gi đi lng biết nhau . 
Cn đu những buổi thả tru, 
đứng bn hng trc x ro nhn em. 
Cn đu ma ruộng "đng ken" 
Ruộng anh em cấy, đất em anh cy . 
Cn đu vị l trầu cay, 
Miếng cau dầy trắng m say miếng trầu . 
By giờ qu cũ cn đu, 
Cn đu người đẹp với cầu tre xưa" 

Chiều chiều gi thổi, gi đưa 
Nhớ người một buổi chiều mưa ln đường. 
Người ln đường ra lnh. 
Trong lng v trn đầu sng, 
C hnh ảnh nước Việt Nam. 
Trong ấy c đi lng thn mến, 
Một dng sng v đi bến ng nhau, 
Một tnh thương bắc một nhịp cầu, 
Chm su giữa đi lng trang lứa, 
Thn yu nhau từ thuở thanh b́nh. 
đến khi thời loạn đao binh.... 
Lng cn chn chặt khối tnh đầu tin. 
Mai ny trời lặng phong yn, 
Bng cờ tươi thắm ngự trn hoang tn. 
Anh sẽ về lng, 
Về tận bn sng qu; 
Anh bắc nhịp cầu quay, 
Anh xy chn cầu sắt 
Trn xc chiếc cầu tre, 
Nối liền đi bờ đất 
Hn lại vết thương đau . 
Bến xưa d đổi nhịp cầu, 
đất ngho cn giữ lấy mu qu hương. 
D cầu sắt nọ giu sang, 
o cầu rực rỡ phết vng sơn son. 
D sng cạn với ni mn, 
Trong hồn qu vẫn c hồn cầu tre . 
D đời tham tướng bỏ xe, 
Lng anh lắng xuống niềm qu chn thnh. 
D đời m b hư danh, 
Lng qu bắc lại mối t́nh cầu tre . 
Cầu tre ới hỡi cầu tre, 
Cầu tre lắc lẻo, cầu tre chung tnh... 

(Rạch Gi, Thượng tuần thng Chạp, 53)