Home Tm Ca Dao Diễn Đn Tm Dn Ca Phổ Nhạc Tm Cu Đố Tm Chợ Qu Gp Ton Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cch Sử Dụng
Dẫn Giải
Diu Dụng
Cảm Nghĩ
 
Ẩm Thực
Chợ Qu
Cội Nguồn
Cổ Tch
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngn Ngữ
Nhn Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Qun
Qu Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dn Ca
 
Trang Chủ
 

 
 

 

 
 

ĐẠP L, BẮN BNG 

TRẦN VĂN TCH

Qu ti (Quảng Trị) mỗi năm thu hoạch được hai vụ la, một vụ gạo trắng, một vụ gạo đỏ, vụ gạo trắng l vụ chnh. La gặt xong chất thnh đống bn bờ ruộng. Khi đ gặt được kh nhiều, một bc lực điền sẽ phụ trch b la lại từng b lớn.

Lạt để b la đ được chuẩn bị sẵn từ những ngy đng thng gi. Người nng dn chọn loại tre trung nin, khng gi khng non, dai sức, t mắt, để chẻ lạt. Sợi lạt di cỡ ba mt, to bản, bề ngang lối một xăng-ti-mt v dy chừng bốn đến năm mi-li-mt. Lạt chẻ sợi rồi hong trn gin bếp hun khi cho thm bền, đồng thời trnh mối mọt. B lạt khi mang ra ruộng được ngm dưới nước ruộng cho dịu v dẻo.

Việc b la l cả một nghệ thuật đi hỏi khng những phải sức khỏe m cả sự kho lo. Sợi lạt được đặt nằm dọc bờ ruộng la v được chất thnh một đống cao trn sợi lạt.  Bc lực điền - việc b la l việc ring của nam giới - dng sức mạnh xoắn sợi lạt quanh trục chnh của n khiến n giập ra, mềm oặt ở hai điểm cch một đầu lạt khoảng chừng mười xăng-ti-mt. Phần bị giập, bị xoắn mềm ny sẽ được gấp thnh một nt thng lọng thật đơn giản. Đầu kia của sợi lạt được luồn vo trong nt thng lọng v người thợ gặt hết ra sức xiết mạnh b la bằng cch dng ton lực ko đầu sợi lạt nằm trong thng lọng; đồng thời dng tất cả sức nặng của thn thể đẫy đ của mnh đ ln b la, p n, thc n, dồn n, đ n để buộc gọn đống la ở khoảng giữa cc thn cy la mới gặt thnh mt b chắc chắn. Khi đ đạt tiu chuẩn chặt v chắc, đầu lạt khng phải l thng lọng cũng được vặn cho mềm nhũn v buộc xoắn vo với đầu kia thnh một ci nơ bền bỉ. B la b xong trng gồm hai hnh nn cụt nối vo nhau m thắt lưng l sợi lạt.

Để gnh cc b la ny về nh phải dng đn xc l một loại đn gnh đặc biệt, hai đầu vt nhọn hoắt, lm bằng tre gi rất chắc v hong khi thường xuyn đến độ trở thnh nu sậm v lng bng. Đặc biệt đn xc cn được uốn cong như một vnh cung để khi gnh hai b la nặng chnh chịch ở hai đầu th n oằn xuống trở lại thnh ra một đn thẳng. Nếu khng uốn sẵn thnh vng cung th hai b la rất nặng ở hai đầu đn xc sẽ bị trọng lượng la ko cong hai đầu xuống tạo thnh vng cung lm về pha dưới v như thế tất nhin hai b la phải rơi xuống đất. Ni cch khc, đn xc khng c bộ phận để giữ b la, n chỉ giữ được gnh la mới gặt chừng no n khng bị cong hai đầu. Người thợ gặt dng đầu nhọn của đn xc đm thật mạnh, thật su vo b la mới gặt, ngay pha dưới sợi lạt của b la. Sau đ  dng hai tay nng b la ln cao v vc n đến b la thứ hai. Với một b la xc sẵn ở một đầu, đn sc lại được đm su v đm mạnh vo b la thứ hai. Lần ny c phần thuận lợi hơn v c thm lượng của b la đ xc sẵn một đầu tăng thm sức xuyn thấu. Giai đoạn kế tiếp l nhấc hai b la treo ở hai đầu đn xc trn vai. Người nng dn nam giới lm cng việc ny khng mấy kh khăn nhưng cc o, cc mụ th thường phải nhờ phi nam nhấc v đặt dm đn xc đ xc sẵn la trn vai.

Băng qua những bờ ruộng mấp m, vượt qua những con đường lng nhỏ hẹp, đon người gnh la nhịp nhng hướng về thn xm sau lũy tre xanh. Đường xa gnh nặng nn thỉnh thoảng phải đảo vai. Hai gnh la được đi tay gn guốc xoay một vng trn, để từ vai ny chuyền nhẹ nhng sang vai kia. Cảnh một đon người gnh la nối đui nhau, nam c, nữ c, thoăn thoắt bước đều gần như chạy, với hai b la nặng, trĩu ở hai đầu đn xc đong đưa theo từng bước chn, giữa một bầu trời ma hạ trong xanh, nắng vng rực rỡ, trong một khng gian thoang thoảng mi la chn, mi rơm mới; với một ch b lp xp chạy theo sau, tay nng niu vi con ning niểng hay vung vẩy vi sợi lạt chưa dng đến, l một khc phim m mỗi lần k ức quay lại lun lun lm cho ti bồi hồi xc động v ch b được ti nhn lại qua hồi tưởng với tất cả lng tru mến, như Anatole France trong vườn Luxembourg nhn lại chnh mnh thời thơ ấu.

La gnh về nh chất vo một chỗ để chờ đạp l. Ở qu ti, gặt la xong người ta khng đập la ngay tại ruộng như ở miền Nam sung tc m lại đem la ra đạp tại nh. Đạp l c thể do người, c thể do tru.

Giữa hai cột nh buộc một cy tre di v chắc, cch mặt đất chừng 1 mt 2. Nếu t la th một người đạp, nếu lượng la kha kh th từ ba đến bốn người đạp. B la được mở ra v để cạnh người đạp l, đứng trong tư thế hai tay vịn vo cy tre, mnh hơi ngả về đằng trước. Với một bn chn, người đạp l ko một mớ la về pha mnh v dng hai chn khng đạp trn mớ la. Đạp lui đạp tới, vừa đạp vừa trở, cho đến lc no tất cả hạt la rơi rụng ra hết, chỉ cn trơ lại một mớ cọng rơm di thậm thượt th dng chn hất qua một bn. V lại ko theo một mớ la khc, v lại đạp lại trở bằng hai chn khng. Hai bn chn người nng dn qu ti c lẽ c sức chịu đựng, c độ bền bỉ hơn cả chn nhiều loi vật. Ngựa chẳng hạn phải được bịt mng mới chạy nổi đường trường, cn người nng dn qu ti quanh năm suốt thng khng hề xử dụng giy dp, chỉ đi chn khng v cn dng hai bn chn chai đ của mnh để đạp rụng, đạp rời từng đống la cao c ngọn. Nhn đi chn của những ng Cọi, eng Co, ch Bạo, ti mới thấm tha tại sao người dn Việt Nam chỉ mong v chỉ ước trng cho chn cứng đ mềm.

Đạp l bằng chn người thường chỉ tiến hnh vo ma la phụ, v vo ma ny lượng la thu hoạch khng nhiều.

Nhưng đ chỉ l đối với gia đnh ti, vốn thuộc hng giu c trong lng; chứ đa số b con đồng hương của ti th cả hai vụ đều dng chn m đạp l.

Gnh l, đạp l, thường c bữa ăn phụ v ăn ba bữa như ngy thường khng đủ ca-lo-ri. Cho nn đạp từ sng đến nửa buổi th nghỉ để ăn cho nếp, ăn ch đậu đen hay ăn khoai kh nấu trộn với đậu.

Vo vụ la chnh, gia đnh ti hay tổ chức đạp l bằng tru. Thời điểm thng thường l buổi chiều hay buổi tối, nhất l vo cc đm trăng sng. Nhưng dầu c trăng, vẫn cần thm nh sng do những dĩa dầu chuồn cung cấp. Cc b la được mở ra. La được xếp chồng thnh một hnh nấm mộ lớn, đường knh vo chục thước, cao lối năm, su tấc, nằm ngồn ngộn giữa sn. Một ch lực điền dắt một cặp tru tro ln đống la. Ch đứng ở trung tm, dng roi quất nh nhẹ chỉ huy cặp tru bước thnh vng trn quanh ch. Tru vốn hiền lnh, ngoan ngon nn tham gia rất nhanh chng tr chơi đn ko qun ny. Tru đi từ tốn, chững chạc, thong thả theo tru. Hạt la rơi rụng lả tả dưới những mng chn nặng nề của đi tru đạp p. Sau chừng vi giờ, thấy la đ rụng hết th nghỉ. Thng thường mỗi buổi chỉ đạp một lần. V sau mỗi lần đạp tất nhin cũng c cht đỉnh cho, ch hay xi. Một sự cố kỹ thuật thường xảy ra khi tru bi tiết. Nếu tru tiểu th chả gay cấn mấy v nước tiểu của tru khng gy hại g cho hạt la. Nhưng nếu tru đại tiện th phải ứng ph cấp kỳ. Vừa nhc thấy tru cong đui ln l lập tức ch lực điền chụp lấy đui tru đ xuống, đồng thời la ln ơi ới: Tru ẻ, tru ẻ!. Đ c chuẩn bị sẵn, một người no đ chụp lẹ một ci giỏ tre trong đ c lt một lớp rơm dy mang đến đặt ngay chỗ phn tru sắp rơi xuống. Lc bấy giờ mới l giờ hong đạo để cho tru giải quyết nhu cầu. Đui khng cn bị đ nữa, tru khoan khoi phng uế o o, phn phẹt. Xong, vừa dợm bước đi th ci giỏ được nhấc ra ngay. Tất nhin phế vật của tru được tận dụng lm phn bn, nhất l để ci mấy cy bầu, cy b. Đạp l đ trở thnh truyền thống ở qu ti, m sở dĩ c truyền thống đ c lẽ l do hạt la qu qu gi nn nếu đập - m nhất l đập ngoi ruộng như ở trong Nam - th họ sẽ hao hụt đng kể.

Nhưng la nếp th khng thể đạp v rất kh khăn cho hạt nếp rụng khỏi gi nếp. Cho nn phải truốt nếp. Đy l cng việc của phụ nữ. Cc o, cc mụ, mỗi người trang bị một đi đũa, ngồi bệt xuống sn nh v nhấc từng gi la nếp ln, kẹp n vo giữa hai chiếc đũa rồi ko mạnh lm cho cc hạt nếp đứt rời khỏi cọng rơm. Mỗi lần tất nhin chỉ truốt được một cọng nếp, v cứ nhẫn nại, kin tr như thế m lm từ sng đến tối. Cng việc coi bộ nhn nh nhưng ngồi như thế cả ngy l một cực hnh đối với cc đốt sống lưng.

Rơm đực xy thnh đụn. Chỉ cần nhn đụn rơm mỗi nh l c thể ước lượng được ma mng từng nh l nhiều t bao nhiu. C đụn rơm cao nghệu, c đụn rơm b tẻo to teo. Rơm t, khng đủ đun quanh năm th c thể cắt thm toc, tức l rạ. Nhưng toc vốn qu ngắn nn chẳng thể no xy thnh đụn, chỉ c thể xi ngay sau khi cắt. V thế toc l việc của cc o trn cc cnh đồng nứt nẻ sau khi vụ ma đ mn, v lc bụi toc cũng kh đến độ tối đa. Cắt toc về l để chụm ngay, c được nguyn liệu đun đỡ ngy no hay ngy đ, cn rơm th để dnh trong đụn. Trường hợp toc khng được cắt th sẽ bị ci nắng gay gắt miền Trung hun cho đến độ mủn ra:

Hết ma toc r rơm kh
Bạn về xứ bạn biết nơi m m tm

Cu ca dao ny được Thanh Tịnh ghi lại trong tập truyện ngắn Qu Mẹ, nhưng thay v ghi toc ng lại ghi tt. L dn Thừa Thin, Thanh Tịnh đ ghi khng đng một tiếng miền Trung cổ qu gi.

*

Cy bng chỉ được trồng ở nương, thường l mảnh vườn nằm trong phạm vi đất đai canh tc quanh ngi nh của từng gia đnh. Bng thu hoạch về phải qua một qu trnh chế biến phức tạp mới thnh được tấm vải.Trong giai đoạn đầu v sau khi đ được phơi cho thực kh, phải tch rời cc hạt bng nn ra khỏi cc hạt bng bằng my cn bng. Gọi l my nhưng đ chỉ l một cơ phận th sơ gồm chủ yếu hai cy gỗ hnh trụ, lớn bằng thỏi son của cc b cc c, ở thnh thị v di chừng ba tấc. Hai cy gỗ ny ghp song song st vo nhau v vận chuyển theo hai chiều ngược nhau, qua sức quay của một tay cầm. Người cn bng ngồi trn sn nh hay trn ghế di, một tay quay tay cầm nhằm vận chuyển hai ống trụ, một tay đt bng vo khe giữa hai ống trụ đ. Phần bng sợi sẽ bị ht vo giữa hai ống trụ v bị tch rời khỏi cc hạt bng. Hạt bng sẽ được thu thập lm phn hay p dầu.

Bng cn xong phải mang đi bắn, để lm cho sợi bng tua ra. Cả lng ti chỉ c một người chuyn nghề bắn bng, đ l ch Kch. Thiết bị bắn bng l một sợi dy rất bền bằng tơ tằm se lại thực săn, vỏ ngoi được bọc một lớp sp ong mỏng bng lng, căng cho trn một bộ phận bằng gỗ hnh chữ L, hai đầu dy buộc chặt vo hai điểm cuối chữ L. Qua một hệ thống điều chỉnh, sợi dy được căng đến mức tối đa. Ch Kch ngồi trn một thứ ghế đẩu đặc chế, ghế đ c km một cần cu bằng một cy trc rất khỏe v di. Cy trc ny c cng năng nng đỡ bộ phận chữ L dng để bắn bng. Vận dụng tay tri, ch Kch c thể di chuyển chữ L, theo muốn, hoặc l l ở mặt đất, hoặc cao khỏi mặt đất chừng vi ba tấc, hoặc ở mp đống bng phải bắn, hoặc chui su vo giữa đống bng. Với tay phải, ch dng một ci gậy c mấu đnh vo sợi dy căng thẳng khiến n rung ln bần bật. V v sự rung chuyển đ xảy ra trong lng đm bng nn cc mớ bng bị cuốn ht vo dy, bị dy đnh cho banh ra, bị x ra, bị bung ra tơi tả. Kết quả, đống bng cng ngy cng phồng ln theo với thời gian bắn để rồi cuối cng trở vo thnh một khối bng nn xốp nhẹ, trng tựa như một đm my trời bằng bng nn phơi phới.

Đơn vị để tnh ton cng lao bắn bng l yến. Khng biết cc khi niệm đo lường thuộc mt hệ, người dn qu ti trước 1954 chỉ xử dụng cc đơn vị đo lường cổ truyền như thước (thước ta), so, mẫu, yến, phn. Ch Kch lnh th lao theo số yến bng bắn được v lnh th lao bằng l. Tiếng bắn bng bịch bịch, xng xng l một điệu nhạc độc đo m ti chỉ được nghe ở một nơi duy nhất trn mặt địa cầu ny, đ l tại ngi nh tranh vch đất của ch Kch, nằm khim tốn nơi xm lng Quảng Lượng heo ht.

Bng bắn xong se thnh con ci. Con ci l một cuộn bng hnh trụ, đường knh thiết diện chừng 1,5cm đến 2cm, di lối 30cm. Cuộn bng thnh con ci l một cng việc nhẹ nhng đơn giản. Chỉ cần một nắm bng nn đ bị bắn xốp, trải di v rộng trn một mặt phẳng lng rồi cuộn lại xung quanh một chiếc đũa lớn trơn bng.

Giai đoạn kế tiếp l ko con ci thnh sợi vải. Thiết bị ko bng khng c g đặc biệt, n cũng giống như cc loại my ko sợi ở cc vng đất khc trn khắp thế giới, mới một bộ phận chnh l một bnh xe quay v một con st. Khi đến Berlin, gh vo xem một viện bảo tng kinh tế dn tộc, ti th vị tm lại được guồng my ko sợi ny trưng by bn cạnh cc cng cụ nghề dệt cổ lỗ của dn tộc Đng Đức. Đặc biệt con st c một đầu my chế bằng thp ti rất kỹ v phần đ phải quay triền min, do bnh xe vận chuyển, nhằm ko sợi vải ra khỏi con ci; v tiến trnh ko ny thực chất chỉ l một tiến trnh se chỉ thật săn v thật mịn.

Rồi chỉ được quấn thnh từng khoanh lớn v ngm nước cơm cho thm bền v trước khi mang đi dệt. Chuyn lnh dệt vải cho gia đnh ti l b vợ kế của ng chng ti, m cc chu thn yu thường gọi l mụ. Mụ dệt c phẩm chất tốt v dệt cẩn thận, cc sợi chỉ dọc cũng liền xt với nhau nn tấm vải dy dặn, khng thưa rếch thưa rc như vải bn ở chợ. Nhưng khổ vải th rất khim tốn v con thoi chẳng thể no được nm đi qu xa, tối đa mức tấm vải chỉ rộng chừng su tấc. Mang vải đến cho mụ dệt, ti cn được ci th nghe mụ ni chuyện canh cửi, qua đ ti học được ở mụ một số từ kỹ thuật chuyn mn cho nn sau ny khi đọc Nguyễn Du, ti rất thng cảm với Tố Như tin sinh:

Thn ca sơ học tang ma ngữ

(Cu ht thn d gip ta học được tiếng ni của nghề trồng du).

Vải để trắng hoặc nhuộm đ, nhuộm đen. Nhuộm đ c vỏ cy đ mua ở chợ Thuận. Nhuộm đen c bn non mc từ đy ao, đy ro (ro l một nhnh sng b nhỏ) ln, c khi cn tăng cường thm nước l ch tu, vốn trồng lm dậu, c đặc qunh.

C một độ gia đnh ti trồng được loại cy bng cho bng khng phải mu trắng kinh điển m mu c ph sữa, nghe đu từ xứ Lo xa xi nhập cảng về. Loại bng ny dệt thnh tấm vải c mu c ph sữa long, trng khng mấy mỹ thuật nhưng cả lng chẳng ai c thứ vải mu đ. Tiến thm bước nữa, mẹ ti pht huy sng kiến cải tiến kỹ thuật nhờ mụ dệt những tấm vải m phần sợi dọc mu trắng cn phần sợi ngang mu c ph sữa, chng ti gọi l vải kaki. Được mẹ may cho - tất nhin l may bằng tay - những bộ o quần gồm quần cộc vải kaki v o sơ mi cổ bẻ vải trắng, anh em chng ti cảm thấy đ được may mặc mốt nhất đời.

Giờ đy nhn lại thời gian v khng gian của thuở đạp l bắn bng ti nghiệm ra người dn qu Việt Nam đ cố thch nghi với những điều kiện khim tốn của cuộc sống v đ tự tc được về ăn về mặc, hai nhu cầu cơ bản của con người. Ngay như khung cửi, my cn bng cũng được một người b con trong họ chuyn nghề thợ mộc đng rp. Thợ rn th cũng chỉ ở những lng ln cận. Thảng hoặc c cần đến chuyn vin cao cấp nhưng thợ đng cối xay la th cũng chỉ đi bộ chừng nửa ngy đường l tới lng Đồng Bo để mời được ng thợ Dự. Thnh ra ti đ từng sống những ngy thng thuần ty nh qu, với gạo nấu cơm do chnh b con cấy mạ, gặt la, với vải may mặc do chnh họ hng sản xuất. Bốn mươi năm sau, hồi tưởng lại khung cảnh đ v so snh n với đời sống hiện thời của gia đnh, ngẫm nghĩ về hai cu thơ của sứ thần Phan Thanh Giản trnh by về x hội nhất l kỹ thuật Ty phương ln qun vương:

B ban xảo kế tề thin địa
Duy hữu tử sinh tạo ha quyền

(Trăm nghề tinh xảo ngang với trời đất, duy chỉ c việc sống chết mới phụ thuộc vo quyền của tạo ha m thi) ti cng thấy ngậm ngi cho b con lng nước, khng biết bao giờ mới c được mức sống bằng người.

Nguồn: saigontimesusa

 

Sưu Tầm Ti Liệu v Web Design

  H Phương Hoi

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hong Vn

Sưu tầm Nhạc Dn Ca

Julia Nguyễn
Xin vui lng lin lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những g lin quan đến trang web nầy
Copyright 2003 Trang Ca Dao v Tục Ngữ
Last modified: 04/17/15