Home Tm Ca Dao Diễn Đn Tm Dn Ca Phổ Nhạc Tm Cu Đố Tm Chợ Qu Gp Ton Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cch Sử Dụng
Dẫn Giải
Diu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Qu
Cội Nguồn
Cổ Tch
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngn Ngữ
Nhn Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Qun
Qu Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dn Ca
 
Trang Chủ
 

 
 

 

 
   
Chơi Chong chng, tranh V Đnh, UNICEF 63
 
 
 
Trần thị LaiHồng
 
ĐỒNG   DAO v TR  CHƠI  TRẺ  CON 

Tranh minh họa dn gian của Henry Oger v V Đnh

 

Đồng dao, đồng diu: cu ht chơi, con nt hay ht.  Đ l định nghĩa đơn giản nhất của Hunh Tịnh Paulus Của, trong Đại Nam Quấc m Tự Vị, cuốn tự điển đầu tin của Việt Nam, xuất bản năm 1895 tại Sign.

 
36 năm sau, Ban Văn học Hội Khai Tr Tiến Đức khởi thảo Việt Nam Tự Điển, Mặc Lm xuất bản tại H Nội năm 1931 v Nh In Imprimarie Trung Bắc Tn Văn pht hnh, cũng định nghĩa ngắn gọn. Đồng dao:  cu ht trẻ con.  Hơn thế kỷ sau, tức l cả 103 năm sau, Đại Từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như , do Bộ Gio dục v Đo tạo, Trung tm Ngn ngữ v Văn ha Cộng ha X hội Chủ Nghĩa Việt Nam, nh xuất bản Văn ha Thng tin pht hnh năm 1998, định nghĩa đồng dao: lời ht truyền miệng của trẻ con, nhưng khng đưa ra một cu no. 

Đồng dao được truyền từ đời ny tiếp đời nọ, vng ny qua vng kia, c khi thay đổi, c khi sai lạc, c khi thất truyền, v bị qun lng.  Tc giả hẩu hết v danh, hay ni đng hơn, chnh dn gian l tc giả.

 

Dạy con từ thuở ln ba,  nhưng từ lc lọt lng mẹ qua ba thng biết lẩy bẩy thng biết b cho đến khi lổm ngổm tập ngồi bi b tập ni lựng chựng bước đi, với Việt Nam ta, tiếp nối lời mẹ ru, đồng dao giữ phần quan trọng trong gio dục gia đnh, chuẩn bị cho trẻ đến trường với khoa sư phạm p dụng phương php gip trẻ con vừa vui chơi giải tr vừa học hỏi, pht triển cc khả năng cơ thể v mở mang tr tuệ.  Ht m chơi.  Ht m học.  Ht chơi m học thật.

 

Thuở ban đầu, đồng dao chỉ được truyền miệng, nhưng nhờ ngắn gọn đơn giản ba, bốn hoặc năm chữ, c khi ng ngh, nhưng vần điệu tiết tấu nhịp nhng nn rất dễ hiểu dễ nhớ.  Về sau, rất nhiều bi đồng dao được đặt nhạc nn được phổ biến rộng ri.  Trong hng trăm bi đồng dao truyền miệng v hng ngn bản nhạc, chng ti chỉ nu một số bi đồng dao truyền miệng từ Bắc qua Trung vo Nam, cn nhớ  hoặc tm ti sưu tầm được, v đồng dao được phổ nhạc, cng một số nhạc phụ lục.  Chuyện bổ tc theo đ tiếp nối rất dễ dng thuận tiện.

  

Chơi Diều, tranh V Đnh, UNICEF 69 

Những tr chơi đầu tin chỉ c mẹ v con.  Khi trẻ bớt ngủ ngy, tức vo khoảng một thng sau khi ra đời, trẻ bắt đầu biết nghe v nhn.  Bi học đầu tin c thể chỉ tập cho con theo di, nhận xt, ghi nhận.  Mẹ chỉ cho con biết những phần trn cơ thể, cả danh từ lẫn động từ tĩnh từ:  mắt mở mắt nhắm, mắt đen mắt nu, miệng ni mi cười, răng trắng, tai nghe, tc đen tc trắng, tc ngắn tc di, tay nắm, chn đạp

 

Trẻ chưa biết ngổi, c thể cng mẹ chơi tr Cất Rớ Chống Rớ ,  đặt con nằm ấp trn hai ống chn mẹ, mng con an vị trn hai bn chn mẹ, hai tay nắm chặt hai tay con, mẹ nằm ngửa, vừa nng hai chn ln cao vừa đọc:

          Cất rớ ln!  Bỏ rớ xuống!

          C chi?  C bống!  Chống rớ!

          C chi?  C r!  Chống rớ!!

          C chi?  C hồng!  Chống rớ!

Vẫn vị thế đ, c thể đổi cch chơi qua tr cỡi ngựa, ht m chơi, nhn nhẩy đong đưa theo bi đồng dao:

          Nhong nhong nhong nhong

          Ngựa ng đ về

          Cắt cỏ bồ đề

          Cho ngựa ng ăn

          Nhong nhong nhong nhong

 

Mẹ tập con chơi m học, quan st theo di: 

          Một ngn tay nhc nhch ny/ một ngn tay nhc nhch ny

          Một ngn tay nhc nhch cũng đủ cho ta vui vầy

          Hai ngn tay nhc nhch ny/ hai ngn tay nhc nhch ny!

          Hai ngn tay nhc nhch cũng đủ cho ta vui vầy!  

v cứ thế tiếp tục cho đến mười ngn.  Bi ny c phần nhạc ở phụ lục. 

Tay mẹ tay con c nhiều tr th vị.  Ht m chơi với bi đồng dao Ko Cưa Lừa Xẻ, khi con biết ngồi, hai mẹ con cng nắm tay nhau ko qua ko lại:

          Ko cưa lừa xẻ/ ng thợ no khỏe/  về ăn cơm trưa

         ng thợ no thua/ về b t mẹ

hay:   Ct ca ct kt/  lm t ăn nhiều/  nằm đu ngủ đấy

          N lấy mất cưa/ lấy g m ko!!!

 

Vẫn tay mẹ tay con:

          Xỉa c m/ đ c chp

          Tay no đẹp/ đi hi hoa

          Tay no th/ đi mt củi

          Tay dnh bụi/ đừng dụi mắt

Cũng bi Xỉa C M nhưng chơi với hai chn:

          Xỉa c m/ đ c chp

          Chn no đẹp/ đi bun men

          Chn no đen/ ở nh lm ch   (hay mo) v sủa gu gu như ch hoặc ku meo meo như mo để mẹ con cng vui.

 

Mẹ con vuốt tay vỗ đập tay nhau nhịp hai theo bi đồng dao Vuốt hột nổ ni đến những vật dụng hng ngy.  Bảo con chắp tay lai,  mẹ cũng chắp tay xong mở ra vuốt hai bn tay con, vừa vuốt vừa đọc, mỗi lần vuốt xong l vỗ tay, v c thể tiếp nối v tận:

          Vuốt hột nổ

          Đổ bnh bo

          Xao xc   quạ ku

          Nồi đồng vung mo/ ci ko thợ may

          Ci guộng đắp bờ/ ci cờ lng tế

          Ci ghế để tro/ ci khoo mt củi

          Ci chủi te loe/ ci khe nước chảy

          Ci xảy xảy rơm/ ci nơm chơm c

          Ci n bắn chim/ ci kim may o

          Ci go mc nước/ ci lược chải đầu

          Ci cu cu c/ ci r vo gạo  

Mẹ con ngồi đối mặt nhau, mẹ vừa ht vừa tập con vỗ tay.  Ht m học,  v  khi lớn ln b sẽ cng vui chơi với anh hoặc chị, v cch chơi kh hơn: vừa đọc bi đồng dao  vừa tự vỗ tay mnh xong vỗ tay tri cho vo tay tri người kia; trở lại tự vỗ tay, rồi vỗ tay phải mnh cho qua tay phải người kia, v tiếp tục ban đầu chậm sau nhanh dần cho đến hết bi.  Một bi đồng dao khc cho tr chơi ny l:

          Tập tầm vng

          Chị lấy chồng/ em ở ga/ chị ăn c/ em mt xương

          Chị nằm giường/ em nằm đất/ chị hp mật/ em liếm ve

          Chị ăn ch/ em liếm bt/ chị coi ht/ em vỗ tay

          Chị ăn my/ em xch bị/ chị lm đĩ/ em thu tiền

          Chị đi thuyền/ em đi bộ/ chị ko gỗ/ em lợp nh

          Chị trồng c/ em trồng b/ chị tuổi T/ em tuổi Thn

          Chị tuổi Dần/ em tuổi Mẹo

          Chị ko kẹo/ em nấu đường/ chị trồng thơm/ em trồng khm

          Chị đi xm/ em coi nh/ chị thờ cha/ em nui mẹ

          Chị trồng hẹ/ em trồng hnh/ chị để dnh/ em ăn hết

          Chị đnh chết/ em la lng/ chị đo hang/ em chui tuốt

Vẫn tr chơi dng hai tay nhưng đng người hơn, c thể dng một ci gậy hay thanh trc để cc em nắm tay chồng ln nhau lần lượt v tiếp tục cho hết bi.  Khng c gậy th chỉ cần chồng tay ln nhau.  Tr chơi ny gọi l Ht Đm/ Cm nụm cm nịu hay Tay t tay tin:

          Cm nụm cm nịu/ tay t tay tin

          Đồng tiền chiếc đũa/ hột la ba bng

          Ăn trộm ăn cắp trứng g

          B xa b xt/ con rắn con rt

          Th ra tay ny!

Vẫn tay mẹ tay con, khi con biết xử dụng tay chn, mẹ con cng chơi tr thi chn đẹp hoặc mẹ gip con theo di chơi Nu na Nu nống cng cc anh chị. Ngồi trong lng mẹ, b chỉ tập trung theo di, chăm ch nghe v nhn, lanh mắt lẹ tay nhanh chn học m chơi theo luật chung:

          Nu na nu nống/ ci cống nằm trong

          Ci ong nằm ngoi/ củ khoai chấm mật

          Phật ngồi Phật khc/ con cc nhảy ra/ con g ụ

          Nh mụ thổi xi/ nh ti nấu ch

          T he cống rụt!

 

          Nu na nu nống/ thằng cng ci cạc

          Đ xỉa đ xoi/ đ đầu con voi/ đ ln đ xuống

          Đ ruộng bồ cu/ đ ru ng gi

          Đ ra đường ci/ gặp gi đi đường

          C phường trống qun/ c chn th rt!

 

          Nu na nu nống/ đnh trống phất cờ/ mở cuộc thi đua

          Thi chn đẹp đẽ/ chn ai sạch sẽ/ gt đỏ hồng ho

          khng bẩn t no/ được vo đnh trống!

Khi trẻ kh lớn đi đứng chạy nhảy vững vng v đến trường, gia nhập những tr chơi tập thể dễ dng cũng như học những bi đồng dao dần d di kh hơn, v mẹ chỉ để mắt theo di, hướng dẫn hoặc nhắc nhở gip đỡ khi cần.

C những bi đồng dao kết cấu lin hon lập đi lập lại, lm điệu bộ theo lời diễn đi diễn lại cho đến khi mệt nghỉ:

          Con vỏi con voi/  ci vi đi trước

          Hai chn trước ịch đi ịch trước

          Hai chn sau ịch đi ịch sau

          Cn ci đui th đi l sau rốt

          Ti xin kể nốt ci chuyện con voi i ị con voi

          Ci vi i ị đi trước

 

          Con cng hay ma/  n ma lm sao?

          N rụt cổ vo/  n xe cnh ra

          N đỗ cnh đa/  n ku ru rt

          N đỗ cnh mt/  n ku vịt ch

          N đỗ cnh tre/ n ku b muống

          N đỗ dưới ruộng/  n ku tầm vng

          Con cng hay ma

 

          La ng l c đậu nnh/  đậu nnh l anh dưa chuột

          Dưa chuột l ruột dưa gang/  dưa gang l nng dưa hấu

          Dưa hấu l cậu la ng/  la ng l c đậu nnh

Ba bi lin hon khc về chim:

          c- l l cha ca-cưỡng/  ca-cưỡng l dượng bồ cu

          Bồ cu l du c- l/  c-l l cha c- cưỡng  

          Bồ-cc l bc chim gi/  chim gi l d so sậu

          So sậu l cậu so đen/  so đen l em tu-h

          Tu-h l ch bồ-cc/  bồ-cc l bc chim gi

 

          Ci c my mổ ci tm/  ci tm quắp lại m m ci c

          Ci c my mổ ci trai/  ci trai quặp lại m nhai ci c

          Ci c my mổ ci tm

 

Một bi đồng dao lin hon khc được Đức Quỳnh phổ nhạc v ht từ Bắc vo Nam, lời lẽ ngụ hi hước chm biếm:

          Con chim chch che/ n ku chch che

          N đậu cnh chanh/ n ku chch che

          Ti nm hn snh/ n quay lng lốc

          Ti lm một chốc/ được ba mm đầy

          ng thầy ăn một/ b cốt ăn hai

          Ci đầu ci tai/ đem về biếu cha

          Cha hỏi chim g? L con chim chch che!

          N ku chch che/ n đậu cnh chanh

Bi đồng dao c nhạc trong Nam lời ht như sau:

          Con chim manh manh/ n đậu cy chanh

          Ti vc miểng snh/ ti liệng n chết

          Ti lm được bảy mm/ ti dng cho ng một mm

          Ti dng cho b một đĩa/ b hỏi ti con chim g?

          Ti ni con chim manh manh

C một tr chơi trong Nam gọi l Bắc Kim thang, dng bi đồng dao ng ngh ngộ nghĩnh khi cc em lm thnh vng trn, chn tri xỏ rế ngoo vo chn tri bạn, vừa vỗ tay vừa nhảy l c bằng chn phải v giữ khng bị t, cng ht:

          Bắc kim thang, c lang b rợ

          Cột qua ko l ko qua cột

          Ch bn dầu qua cầu m t

          Ch bn ếch ở lại lm chi?

          Con le le đnh trống thổi kn

          Con bm bịp thổi t te t te

Em no khng vững thăng bằng bị t l thua, bị phạt bng tai hoặc khẻ tay nếu l con gi, hoặc phải cng bạn cng cặp chạy một vng nếu l con trai.  Vui tếu th phạt bằng quẹt nhọ nồi/ lọ nghẹ ln mặt.  Cc em trai cn bị phạt lm ngựa cho bạn cỡi, nhẹ th dng bi đồng dao ngắn Nhong nhong nhong nhong, m phạt nặng hoặc trẻ lớn th dng bi L Ngựa .  L Ngựa cũng c ba điệu phổ nhạc, Bắc, Trung v Nam.

 

Tr  trốn tm/ tim/ct bắt được trẻ con khắp thế giới vui chơi, v đồng dao ta c rất nhiều bi cả đm cng loạt đọc ln để chọn người phải đi tm.  Bi đặc biệt c tnh cch một bi  sấm dnh đến lịch sử, ni về giai đoạn rối loạn của triều đnh Nh Nguyễn v phong tro Cần Vương, thời ta bị Php đ hộ:

          Chu tri rnh rnh/  Ci đanh nổ lửa

          Con ngựa đứt cương/  ba vương tập đế

          Cấp kế đi tm/  tim   a ập!

Bi đồng dao trốn tm/ thả đỉa ba ba:

          Thả đỉa ba ba/ con đỉa đeo b

          Con g tục tc/ mỏ-nht cầm chầu

          Con mo cầm li/ con ri chạy buồm

          Con tm tt nước/ vọc nước giỡn trăng

Bi Thả đỉa ba ba khc:

          Thả đỉa ba ba

          Chớ bắt đn b/ phải tội đn ng

          Cơm trắng như bng/ gạo tiền như nước

          Sang sng về đ/ đổ mắm đổ muối

          Đổ nải chuối tiu/ đổ niu cứt g

          Đổ phải nh no/ nh ấy phải chiu!

Khi đm trẻ chạy tm chỗ nấp, em cn lại phải bịt mắt đọc bi đồng dao khc đến hết mới được mở mắt đi tm:

          Mt mật mt gai/ mười hai thứ mt

          Đi vo ăn thịt/ đi ra ăn xi

          Bởi chẳng nghe ti/ ti bịt mắt ch

          Ăn đu ẩn kn/ la chn th về!

  

 

Chơi bịt mắt bắt d, tranh V Đnh

 

Ngoi Bắc c bi đồng dao khc v Phạm Duy đ mượn phổ nhạc:

          ng trẳng ng trăng

          Xuống chơi với ti/ c bầu c bạn

          C oản cơm xi/ c nồi cơm nếp

          C nệp bnh chưng/ c lưng hũ rượu

          C chiếu bm đu/  thằng c x xoại

          Bắt trai bỏ giỏ/ ci đỏ ẵm em

          Đi xem đnh c/ đem r vo gạo

          C go mc nước/ c lược chải đầu

          C tru cầy ruộng/ c muống thả ao

          ng sao trn trời

Hoặc:

          ng tiễn ng tin

          ng c đồng tiền/ ng giắt mi tai/ ng ci lưng khố

          ng ra hng phố/ ng mua miếng trầu/ ng nhai tp tp

          ng mua con tp/ về ng ăn cơm

          ng mua mớ rơm/ về ng đnh thổi

          ng mua ci chổi/ về ng qut nh

          ng mua con g/ về cho ăn thc

          ng mua con cc/ về thả gậm giường

          ng mua nn hương/ về cng ng cụ!

 

Tranh dn gian của Henry Oger đầu thế kỷ XX,

ch thch bằng chữ Nm: Đnh Cờ Chn Ch

 

Lm Hm Bắt Lợn 

Khi trẻ đ lớn, đ đi học v c nhiều bạn cng lứa, c rất nhiều tr chơi dng những thứ kiếm được ngay chung quanh hoặc tự chế lấy, v như bắn n lm bằng nạng ổi, bắn sng bẹ sống l chuối, bắn sng ống hp đạn hạt sầu đng hoặc hạt mm xi, bắt chuồn chuồn, bun bn bằng hoa l, ci lung tung/ ci trống bỏi, chong chng bằng l dừa, con g đất c gắn ống ci ống sậy thổi te te, con giống, cối xay lm bằng hạt xoi cưa hai, đnh căn với hai khc tre hay gỗ, đnh bi, đnh cờ chn ch, cờ  gnh bằng vỏ nghu vỏ s, đnh đo, đnh đu dựng bằng tre, đnh trận giả với cy cnh hoa l như Cờ Lau Tập Trận của Đinh Bộ Lĩnh thuở cn chăn tru, đnh thẻ, đnh vụ lm bằng gỗ, đ kiện lm bằng đồng xu buộc lng, đ cầu lng, đạp mạng, đạp lon, đi chợ về chợ, ko co với giy dừa, lm hm bắt lợn, lộn cầu vồng, lộn chuồn chuồn, liệng cống, năm tiền liền quan, nm cn lm bằng vải vụn, nm vng lm bằng tre hoặc my vo cọc tre hay gỗ,  nhảy giy lm bằng giy dừa, nhảy l c với mảnh ngi mảnh snh mảnh sứ , rải quan/ rải lng dng sỏi, sạn hay hạt đậu, xy khăn/ bỏ khăn/ chuyền khăn, thả diều lm bằng tre dn giấy  v số kể.

 

Cờ Lau Tập Trận, tranh V Đnh 

Những tr chơi hầu hết cần vận dụng đầu c bn nhạy tinh tế tnh ton chnh xc, điều động tay chn nhanh nhẹn, thch nghi với mi trường thin nhin v luyện tập quen dần với đời sống tập thể trong cộng đồng.  Ht chơi m học thật. 

 

Bi đồng dao tr chơi Xy khăn trong Nam, trẻ ngồi thnh vng trn, một em cầm khăn chạy ngoi, cng đọc cho đến hết th bỏ khăn sau lưng một bạn.  Em ny phải ch theo di để nhặt khăn chạy vng, nhường chỗ cho bạn, nếu khng biết sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.

 

Đ cầu bằng đồng xu, tranh dn gian của Henry Oger 

           Xy khăn, khăn nổi khăn chm

          Ba bn bốn pha đi tm ci khăn

          Thằng chăn bận o rch vai

          Khng ai may v, thằng chăn bận hoi

Tr chơi Chuồn chuồn miền Trung v Lộn Cầu Vồng ngoi Bắc c cch chơi giống nhau nhưng khc bi đọc:

          -  Chuồn chuồn đạp nước kim cang/ bn t mở cửa bn ni sang ln

          -  Lộn cầu vồng nước trong nước chảy

          C anh mười bảy c chị mười ba

          Hai chị em ta cng lộn cầu vồng

Bi đồng dao tr Dung giăng dung giẻ đọc khi đi quanh nhiều vng trn,  những vng ny lun thiếu một để đến cuối khi ngồi xệp xuống sẽ c một em chậm chạp bị loại:

          Dung giăng dung giẻ/ dắt trẻ đi chơi

          Đi tới cổng trời/ gặp cậu gặp mợ

          Cho chu về qu/ cho d đi học

          Cho cc ở nh/ cho g bới bếp

          Ngồi xệp xuống đy!

Một bi đồng dao về cuộc sống luẩn quẩn loanh quanh trong nh ngoi vườn trong xm ngoi lng l ng Ninh ng Nang được L Thương phổ nhạc:

          ng Nỉnh ng Ninh/ ng ra đầu đnh/ ng gặp ng Nảng ng Nang

          ng Nảng ng Nang/ ng ra đầu lng/ ng gặp ng Nỉnh ng Ninh

          Nang Ninh đầu đnh/ v Ninh Nang đầu lng

          Nang Ninh lng đnh/ rồi Ninh Nang đnh lng

          Nang Ninh lng đnh Nang Ninh/ Ninh Nang đnh lngNang Ninh

          Nang Ninh lng đnh Ninh

C Chiểu c Chiu/ c qua cầu Kiều/ c gặp c Thỏa c Thoa

C Thỏa c Thoa/ c qua vườn c/ c gặp c Chiểu c Chiu

Thoa Chiu cầu Kiều/ v Chiu Thoa vườn c

Rồi Thoa Chiu cầu Kiều/ rồi Chiu Thoa vườn dừa

Cả Chiu Thoa cầu Kiều Chiu Thoa/ Thoa Chiu vườn c Chiu Thoa

Thoa Chiu vườn c Thoa

          Em Thở em Thơ/ em qua hng dừa/ em gặp em hải em Hai

          Em Hải em Hai/ em qua vườn xoi/ em gặp em Thở em Thơ

          Thơ Hai vườn xoi/ v Hai Thơ vườn dừa

          Rồi Thơ Hai vườn xoi/ v Hai Thơ vườn dừa

          Cả Thơ Hai vườn xoi Thơ Hai/ Hai Thơ vườn dừa Thơ Hai

          Thơ Hai vườn xoi Thơ   

Một bi đồng dao khc được phổ nhạc l Trằng Bờm, ni ln đầu c thực tiễn của dn qu khng cần xa hoa ph phiếm cung ngũ long lầu ngũ phụng dinh thự cao ốc hay đặc sản miếng ngon vật lạ, m chỉ muốn no bụng:

          Thằng Bờm c ci quạt mo/ ph ng xin đổi ba b chn tru

          Bờm rằng Bờm chẳng lấy tru/ ph ng xin đổi ao su c m

          Bờm rằng Bờm chẳng lấy m/ ph ng xin đổi ba b gỗ lim

          Bờm rằng Bờm chẳng lấy lim/ ph ng xin đổi một đi chim mồi

          Bờm rằng Bờm chẳng lấy mồi

          Ph ng xin đổi nắm xi  Bờm cười!!!

 

Thuở nhỏ ti  nghịch ngợm ht bi đồng dao Thằng Bờm v c nhịp điệu khc:  Th ra mo cau vng mới tinh/ ph ng lập tm mua liền!  Thằng Bờm m biết cc chi/ Thằng Bờm m biết ci cc chi!  Chăng chẳng lấy tru/ Bờm rằng th l Bờm chăng chẳng lấy tru đu!!!

 

Tr chơi ti thch nhất hồi cn tiểu học l đnh thẻ chuyền/ đnh banh đũa, nhưng đến nay khng nhớ được trọn bi đồng dao đọc đệm.  Duyn may quen một gia đnh nh qu mộc mạc, b mệ tm mươi su v b mạ su mươi, khng biết đọc biết viết nhưng cn nhớ kỹ.  Bỏ một ngy thăm hỏi cng n tr nhớ, ghi trọn được tr chơi ny.

 

Dng tay phải nắm nguyn b đũa 6 chiếc hoặc nhiều hơn, cng một tri banh, c khi chỉ l quả chanh hay một b vải vụn cuộn thnh hnh tri banh.  Vừa thảy banh ln l trải đũa ra nhanh cho kịp bắt chụp lại tri banh, rồi lần lượt nm banh vừa bắt từng cy đũa một, rồi hai, ba, bốn tức l phải tnh chnh xc lm sao vừa nm banh ln l phải nhanh mắt nhanh tay tnh ton nắm đng số đũa cần lấy đưa ngay sang tay kia v kịp thời bắt chụp lại tri banh.  Tr chơi ny hnh như chỉ c trẻ Việt Nam ta yu thch v hợp với con gi.  Bi đồng dao đọc theo lc nm banh, bắt đầu nm banh v bắt một đũa, đọc tối đa đến cuối cu phải tm lại được tri banh, nếu trật phải nhường người kia chơi:

          Ci mốt   (bắt một đũa)       

          Ci mai/ con trai/ con hến

          Con nhện/ giăng tơ/ quả to/ ci go

          Ln đi   (bắt hai đũa)

          Đi ci m/ đi nồi ch

          Đi thổi xi/ đi nấu ch/ đi cnh tre

          Ln ba   (bắt ba đũa)

          .

 

Khi nhặt hết đũa th bỏ tất cả xuống để nm banh bốc cả nắm đổi sang cc giai đoạn kế tiếp l con ba lại,  con gang, sang tay cầm, kẹp nch, cầm quạt rẽ xương, sang tay gi, gi đơn hoặc gi đi ty giao ước ban đầu, nhập gi, rt ống, nhập ống, sang tay tao tức l chuyền.  Mỗi giai đoạn ny đọc tn bo sự thay đổi chuyển tiếp. Giai đoạn chuyền, một vng hoặc hai vng ty giao ước trước khi chơi, vừa chuyền vừa nm banh rồi chụp banh lại v đọc:

          Chuyền chuyền một/ chuyền chuyền hai/ chuyền chuyền ba

          Chuyền chuyền bốn/ chuyền chuyền năm/ chuyền chuyền su

Cuối cng l nẻ hay khẻ, tức l đập cả b đũa vo chn người thua cuộc, vừa đập vừa thảy banh vừa đọc đoạn cuối bi đồng dao:

          Qua cầu, lặn cỏ/ ni đỏ như ma/ hầm sa/ my sắc

          Bắt con c, chặt đui, chặt đầu

          Tm miềng trầu, hầu chn rượu

          Ai c tiền, ngồi liền ln ghế

          Ai khng tiền, liệu thế liệu thần

          Sang tay nẻ, khẻ chn 

  

Nẻ/ khẻ chn xong l thắng,  Đoạn đồng dao cuối ny lại khc nếu do cc nữ sinh Đồng Khnh m nay l những mệ c chu nội ngoại đề huề:

          Ai muốn cao, ngồi ghế/  ai muốn thấp, ngồi đn

          Ai muốn đỏ, bi son/ ai muốn vng, bi nghệ

          Qua cầu Chợ Kệ/ về cầu Thanh Lương

          Sang tay bắt con một.  Ăn!  (tức l thắng)

Đoạn cuối lc nẻ, mấy mệ  ngoi Bắc lại đọc khc:

          Đầu quạ qu giang/ sang sng về đ

          C nhẩy gy cy/ my bay bo tri

         Ổi xanh, hnh bc/  rc vỏ, đỏ lng

         Tm cong đt vịt

         Sang cnh nẻ/ bẻ cnh xanh

         Vt bn thin hạ  (tức l thắng) 

Trong số 54 sắc dn sinh sống tại Việt Nam, người Mường l chị em của người Việt, cng thờ Vua Hng, cng chung truyền thuyết một mẹ trăm con, cng mặc yếm vy v o tứ thn v đặc biệt cng ni chung ngn ngữ.  Trẻ con Mường cũng c đồng dao km tr chơi.  Ghi lại sau đy một:

          Lếu lu lng lộc

          Tộc ngộc ngọn cơn bo   (cy hoang nhỏ c tri trẻ hay hi ăn)

          B ăn no b ngứa củ ry

          Ngứa củ ry ngứa cả cơn rư    (cy nưa)

          Đưa b về Mường Trng

         Tm mươi người kiếm cỏ/ b đỏ b nh lang

          B vng, b nh đạo Ống

          Tng tng tng tng/ ai đnh trống mường trn

          Lền khn con ca trống gy          (con g)

          Gy gy trong rẫy ngoi mường/ vườn như vườn nh ai

          ng mo biểu mụ my/ trấy bn  biểu trấy b (tri b/bầu)

          Măng mu biểu măng nứa/ bố đạo biểu mệ nng

          Quan sang biểu kẻ kh/ b l biểu b nếp  (b la)

          Cơm nếp biểu cơm chim/ co co biểu chu chấu  (một loại gạo ngon)

          Cắt nứa ro cho ta cho cấm/ lấy lưỡi lấm cho ta cầm tiền

          Lấy lưỡi liềm cho ta cắt bi   (cỏ tranh)

          Lấy lưỡi hi cho ta hi l       (la)

          Nng lấy ch cho ta ăn thịt/ nng con vịt cho ta ăn đi  (nướng)

          Nui con ca cho ta lấy mỡ      (g)

          Dệt lấy mớ lụa điều/ dệt nhiều nhiều cho ta cưới vợ

 

Trẻ con miền Bắc ngy trước rất thch chơi Phụ đồng Phụ chổi, c tnh cch huyền b như ln đồng.  Bi đồng dao được đọc đi đọc lại cho đến khi đứa trẻ ngổi đồng được va nhập:

          Phụ đồng phụ chổi/ thổi lổi m ln

          Ba bề bốn bn/ si ln cho chng

          Nhược bằng cửa đng/ ph ra m vo

          Cch chum cch ao/ cch ba ngọn ro

          Cũng vo cho lọt

          Ci roi von vt/ ci vọt cho đau

          Hng trầu hng cau/ hng hương hng hoa

          L đồ cng Phật

          Hng chuối hng mật/ hng kẹo mạch nha

          No c bn quế/ vừa đi vừa tế

          Một lũ học tr/ người cầm quạt mo

          L vợ ng Chổi

          Thổi lổi m ln

Một tr chơi được đm trẻ gi yu thch, cch chơi giống nhau nhưng ngoi Bắc gọi l l Trồng Nụ Trồng C/ Trồng Nụ Trồng Hoa, v miền Trung gọi l Đi Chợ Về Chợ. Phải c bốn em, chia lm hai cặp.  Một cặp ngồi, lần lượt duỗi chồng từng bn chn ln nhau rồi chồng bn tay lm hoa, trong khi cặp kia đi qua đi lai rồi nhảy qua nhảy lại, vừa đọc:

          Đi chợ/ về chợ                    (chưa đưa chn)

          Đi canh một/ về canh một   (đưa một bn chn)

          Đi canh hai/ về canh hai     (chồng thm một chn, l hai bn chn)

          Đi canh ba/ về canh ba       (chồng thm, ba bn chn)

          Đi canh tư/ về canh tư         (chồng thm, bốn bn chn)

          Đi sen bp/ về sen bp        (chồng thm một bn tay chụm lại)

          Đi sen nở/ về sen nở            (chồng thm bn tay hơi xe nở)

          Đi sen tn/ về sen tn          (bn tay hoa nở xe rộng hết cỡ)

 

Đi Chợ Về Chợ, tranh V Đnh, XI-07 

Trong tr chơi ny, hai em ngồi chồng chn v xe tay phải giữ thăng bằng, nếu bị đổ chn l thua.  Hai em đi qua đi lại nhảy qua nhảy về nếu bị đụng chn hay tay hai em kia l thua.  Cặp thua bị loại để  hai em khc vo thay.

 

Nhưng trong mấy tr chơi tập thể nhn Tết Trung Thu v Ngy Nhi Đồng Việt Nam, trẻ con Bắc Trung Nam đểu thch tr Rồng Rắn, gồm một đon m eo ếch nhau nối di đi vng vng quanh sn, vừa đi vừa reo h theo một em dẫn dầu lm thầy thuốc đọc :

          -  Ny, rồng kia!                                       

          -  Dạ!

          -  Rồng đen hay rồng trắng?

          -  Rồng trắng!

          -  Rồng trắng lấy nước gạo ma

          Rồng đen lấy nước cho vua đi cy!

         -   Anh em ta cng ko la về!

          D

 

Ttranh dn gian của Henry Oger

Ch thch bằng chữ Nm: Trẻ Con Lm Rồng Rắn

 

Bi đồng dao Rồng Rắn  cản thầy thuốc cầm ci quạt mo khng cho ng bắt em no trong đon, vừa đi vừa ht:

          Rồng rồng rắn rắn/ ko rắn ln my

          Thấy cy lc lắc/ hỏi ng thầy thuốc c nh hay khng?

-       C!

-       Mở cửa cho vo!

-       Vo lm g?

-       Mượn ci liềm

-       Liềm lm g?

-       Hi củi

-       Củi lm g?

-       Nấu bnh chưng

-       Cho thầy ăn khng?

-       Khng!

Tr chơi Rồng Rắn khng r c từ giai đoạn lịch sử no, c thể lin hệ đến thảm kịch thời Trịnh Nguyễn phn tranh chiến tranh đẫm mu giữa Đng Ngoi Đng Trong, hay gần hơn, l cuộc nội chiến Quốc Cộng  xốc nổi đến tận cng đời sống với những nhn vật nu o số mệnh nhau, như truyện di Rồng Rắn của L Thị Huệ dẫn nhập.  Tr Rồng Rắn được trẻ con tham dự đng đảo nhất, cũng m eo ếch nối di lm con rồng, vừa chạy vng vng vừa cng đọc:

          Rồng rắn ln my c cy xc xắc

          Xc xắc xc xẻ   C thầy thuốc ở nh khng?

Một trẻ lớn lm ng thầy thuốc cầm quạt nan phe phẩy đi ra, đủng đỉnh hỏi:

Thầy thuốc:     -  Rồng rắn đi đu?

Rồng rắn:         -  Rồng rắn đi lấy thuốc cho con.

Thầy thuốc:     -  Con ln mấy?

Rồng rắn:        -  Dạ, con ln một.

Thầy thuốc:     -  Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn:        -  Con ln hai.

Thầy thuốc:     -  Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn:        -  Con ln ba.

Thầy thuốc:     -  Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn:        -  Con ln bốn.

Thầy thuốc:     -  Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn:     ..

Thầy thuốc:   ..

Rồng rắn:        -  Con ln chn.

Thầy thuốc:     -  Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn:        -  Con ln mười.

Thầy thuốc:     -  Thuốc ngon vậy!  Xin khc đầu!

Rồng rắn:        -  Những xương cng xẩu!

Thầy thuốc:     -  Xin khc giữa!

Rồng rắn:        -  Những mu cng me!

Thầy thuốc:     -  Xin khc đui!

Rồng rắn:        -  Tha hồ m đuổi!

Đến đy th đon rồng rắn vẫn m eo ếch nối nhau chạy đuổi bắt ng thầy thuốc cho kỳ được mới tan cuộc, giữa những tiếng vỗ tay reo h cổ v của những người đứng xem, trong số c những b mẹ chứng kiến con mnh lớn khn trong tập thể, trong cộng đồng.  Bi đồng dao ny c gi trị như một bi sấm, một bi học lịch sử, v cũng l một bi lun l gio khoa thư ni ln tnh đon kết nhất tr của Rồng Rắn, ton dn quyết giữ gn trọn khối chung, đnh đuổi qun xm lược lăm le chiếm đất đai, đ hớt khc đầu Nam Quan, lại xn đoạn giữa Trường Sa v gy tai hại đồng bằng Cửu Long miền Nam. 

Những bi đồng dao v tr chơi trẻ con gp nhặt ở đy chưa đầy đủ v cần bổ tc, nhưng c chủ đch gp phần gn giữ kho tng văn học dn gian trước khi bị thất truyền hay qun lng, chn vi dưới hng hng lớp lớp đồ nhựa lắp rp my mc Toys R Us, CDs, DVDs, video games, PC Games, puzzles, dominos, bingo, i-pods, cell phones v v số tr khc o ạt trn mạng lưới điện tử của thời đại @ cng.  Ngay tại cc nước u Mỹ, nhiều ti liệu cũng sưu tầm ghi lại tr chơi trẻ con km những ballads, l thơ xưa từ thế kỷ XV/ XVI được phổ nhạc c điệp khc lập đi lập lại, v Shakespeare từng trch dẫn vo tc phẩm.

 

Chng ta đang ở đầu thế kỷ XXI.  Mai sau, d c bao giờ, phần sưu tầm bin khảo nhỏ nhoi ny mong cn được đi khi lần giở trước đn, để may ra c người mở trang sch cũ tm hiểu về đất lề qu thi, thấy r rng kho tng văn học dn gian đặt nặng gio dục gia đnh trn vai người mẹ.  Những lời ru ca dao ạ ơi ời h hơi văn ha mẹ vo tm hồn trẻ từ lc mở mắt cho đời cho đến khi chập chững lững thững những tr chơi đi km đồng dao, để từ đ vững bước vo x hội.  Ht m chơi.  Ht m học.  Ht chơi m học thật.  Học lm NGƯỜI.

 

Trần thị LaiHồng

Từ tiểu bang xanh 1987 qua Hoa bang 2007

 

Xem Thm

Những bi đồng dao xưa

Tc Giả HẢI-VN

Cuối Thng Mười Một. Thnh phố Santa Ana chm trong gi lạnh. Chẳng thấy my bay chẳng nghe gi thổi, nhưng rt buốt vẫn thấm vo đến tận linh hồn người ta. Nắng thủy tinh rạng rỡ lẩn khuất giữa hư v, nhường chỗ cho mưa rơi từng giọt nhẹ. Khng gian mnh mng phủ trm vạn vật trong mu khi, mở sẵn con đường dẫn đưa lng ti trở về kỷ niệm. Qu khứ l thơ, đem thơ phổ thnh ca khc, ht ln niềm vui dung dị của thời ln năm ln bảy:

 

 

- Ci mốt, ci mai. Con trai, con hến. Con nhện giăng tơ. Quả mơ, quả mận. Ci cận, ln bn đi. Đi chng ti. Đi chng n. Đi con ch. Đi con mo. Hai cho ba. Ba đi xa. Ba về gần. Ba luống cần. Một ln tư. Tư củ từ. Tư củ tỏi. Hai hỏi năm. Năm em nằm. Năm ln su. Su lẻ tư. Tư ln bảy. Bảy lẻ ba. Ba ln tm. Tm lẻ đi. Đi ln chn. Chn lẻ một. Mốt ln mười. Ngả năm mươi. Mười vơ cả. Ngả xuống đất. Cất ln tay. Xoay ống nhổ. Đổ tay chuyền. Chuyền chuyền một, một đi tay

 

Đnh bổng, Đnh Thẻ, Đnh Đũa, Chơi chuyền



Ti mơ hồ nhn thấy tri banh đnh bổng, tiếng nẻ ku răng rắc, đi tay thoăn thoắt chuyền. Lại nhớ

- Qua cầu lặn cỏ, ni đỏ như ma, hầm sa my sắc. Bắt con c, chặt đui, chặt đầu. Tm miếng trầu, hầu chn rượu. Ai c tiền, ngồi liền ln ghế. Ai khng tiền, liệu thế liệu thần. Sang tay nẻ, khẻ chn

 

Bi đồng dao ngỡ đ qun, bất ngờ giữa ngy đng ch hiển hiện r rng trong tm tưởng. Đnh thẻ chuyền - đnh banh đũa l tr chơi thuở xưa b gi no cũng thch. Nắm nguyn b đũa su chiếc hay nhiều hơn trong tay, khi vừa thảy banh ln phải trải đũa ra thật nhanh, để bắt cho được tri banh. Cứ thế tuần tự vừa nm banh, vừa bắt từng chiếc đũa. Bắt đầu l một chiếc, hai chiếc, rồi ba chiếc, cho đến khi hết. Banh vừa được tung ra, tay nắm đng số đũa cần lấy, rồi bắt lại tri banh; bởi v nếu để banh rớt xuống đất xem như thua, phải nhường cho bạn khc chơi. Tuổi thơ thuộc thế hệ của ti l như vậy đ, ai cũng say m cc tr chơi đơn thuần, bng bạc những cu đồng dao đầy vần điệu.

Mỗi bi đồng dao đều đi km với một tr chơi, như bi đồng dao Đnh Thẻ Chuyền. Hay đi km với động tc minh họa, như bi

Con Cng. - Con cng hay ma, n ma lm sao? N rụt cổ vo, n xe cnh ra. N đỗ cnh đa, n ku ru rt. N đỗ cnh mt, n ku vịt ch. N đỗ cnh tre, n ku b muống. N đỗ dưới ruộng, n ku tầm vng. Con cng hay ma ...

Nhưng cũng c những bi chẳng dnh dng g đến tr chơi hay động tc, chỉ cốt gip trẻ em khi ngn nga đọc sẽ thấy vui. Chẳng hạn bi

ng Tiển ng Tin. - ng tiển ng tin. ng c đồng tiền. ng giắt mi tai. ng ci lưng khố. ng ra hng phố. ng mua miếng trầu. ng nhai tp tp. ng mua con tp. Về ng ăn cơm. ng mua mớ rơm. Về ng đnh thổi. ng mua ci chổi. Về ng qut nh. ng mua con g. Về cho ăn thc. ng mua con cc. Về thả gầm giường. ng mua nn hương. Về ng cng cụ!

Hầu như bất cứ ai sinh ra v lớn ln trong thập nin 1950, 1960, v những năm đầu của thập nin 1970 đều biết cc tr chơi của tuổi thơ:

 Đnh Thẻ Chuyền, Dung Dăng Dung Dẻ, Trồng Nụ Trồng C, Rồng Rắn, Thả Đỉa Ba Ba, Chơi U Mọi, Tay Trắng Tay Đenv.v

V những bi đồng dao quen thuộc

- Nu na nu nống. Ci cống nằm trong. Ci ong nằm ngoi. Củ khoai chấm mật. Phật ngồi Phật khc. Con cc nhảy ra. Con g ụ. Nh mụ thổi xi. Nh ti nấu ch. T he cống rụt...Nu na nu nống. Đnh trống phất cờ. Mở cuộc thi đua. Thi chn đẹp đẽ. Chn ai sạch sẽ. Gt đỏ hồng ho. Khng bẩn t no. Được vo đnh trống. Nu na nu nống

Văn minh khoa học tiến bộ, tất nhin sự giải tr cũng phải thay đổi cho ph hợp với thời đại kỹ thuật số. Trn khung trời cyber, c mun vn trang web chuyn trnh by cc tr chơi. Người ta say m những mn đấu tr mới, bị cuốn ht vo thế giới phong ph đa dạng của tr chơi điện tử. Khng cần một nhm người m nhau rồng rắn ln my cũng chẳng cần tập tầm vng tay khng tay c, người ta c thể chọn những games mnh ưa thch ngồi thinh lặng hng giờ chơi trn my tnh, trn Laptop, trn iPhone, chơi với bạn hữu ở khắp năm chu bốn bể. Những người tham dự chỉ biết nickname của nhau, rất hiếm khi biết r ai l ai, thnh vin khng cố định, nay gặp người ny mai thấy người khc. Khng giống như xưa, mỗi một tr chơi đều phn chia thnh nhm thực tế, d cn thơ ấu trẻ em cũng chỉ chơi với những ai được gọi l bạn hữu thn tnh. By giờ ci ảo khng tỏ mặt người, game over mỗi người một ngả, rất hiếm c những tnh bạn chn thực, chẳng hề lin lạc lu bền. Cũng khng thể ni ngy xưa kết giao c tnh c nghĩa hơn, hay by giờ mối quan hệ giữa người với người thật hời hợt. Bởi v mỗi thời đại mỗi thế hệ c một xu hướng ring. Ci người ta tự giao lưu thư gin theo cch m họ cho l thch hợp nhất, thoải mi nhất, vui vẻ nhất. Chỉ biết r một điều: Những bi đồng dao gắn liền với cc tr chơi dung dị ngy xưa, đ khng cn sức thu ht. Hương đồng gi nội của những cu c vần c điệu cng xa vắng, khi người ta chọn đất khch l nh.

Qua biết bao hừng đng, qua biết mấy chiều t, những c b cậu b ngy xưa by giờ đ thnh lo nin, hay đ bước vo tuổi trung nin. Trong tiềm thức của họ cũng như ti, may ra cn st lại dư m những bi đồng dao gần như đ mai một theo năm thng. Hng trăm bi đồng dao, hng trăm tr chơi, hng trăm bi ht của cc tc giả v danh, truyền khẩu khắp ba miền Bắc-Trung-Nam của Việt Nam từ đời trước nối tiếp đời sau, từ vng ny qua vng khc, đ bị biến đổi, bị sai lạc, bị thất truyền, v bị qun lng. Người hoi cổ muốn tm một thong hương xưa, phải đọc những quyển sch bin khảo về văn học dn gian của cc học giả Nguyễn Văn Vĩnh, n Như Nguyễn Văn Học, Vũ Ngọc Phan, Trương Tửu, Trương Anh Thụyv.vV ghi chp theo k ức v theo địa phương nn c nhiều dị bản, kh c thể khẳng định văn bản no đng nhất. Th dụ như chỉ ring bi Chi Chi Chnh Chnh, đ c hai văn bản. Một l Chi chi chnh chnh. Ci đanh thổi lửa. Con ngựa chết trương. Ba vương ngũ đế. Chấp chế đi tm. ập. Hai l Chu tri rnh rnh. Ci đanh nổ lửa. Con ngựa đứt cương. Ba vương tập đế. Cấp kế đi tm. tim a ập!

Lặng nghe tiếng mưa rơi giữa đm khuya, ti nhớ ngy xưa đ cng bạn hữu ngm nga nu na nống, đnh trống phất cờ, đ chơi oẳn-t-t, bn tay trắng bn tay đen, tay ma-rốc đen x, tay Việt Nam trắng nn, đ đếmnăm, mười, mười lăm, hai mươi, hai mươi lăm, ba mươi một trămNhững người mun năm cũ by giờ ở đu? Lm sao c thể nhn thấy nhau khi qu khứ đ li vo bng tối, khi đường xa thăm thẳm viễn phương, bn ni bn nớ v thường ci chơi. Thời gian ly tn xa vời, cu thơ kỷ niệm sầu rơi bến no. Từ bến lun hồi thương cảm, tiếng gọi thuyền sang sng vang trn mặt nước tối om. Gi nghing chiều say. Gi lay ngn cy. Gi nng thuyền my. Gi gieo sầu min. Gi đau niềm ring. Gi than triền min.[1] Tưởng như tm nhau giữa rừng thu ảo. Tm nhau trở giấc chim bao. Tm nhau sắc khng php bảo. Tnh khc đng phương kiếp no. Tưởng như ci ngoi my trắng đng hin, tnh trong ngỏ thương hiền hữu ca. Bung dy phm mộng hong hoa, tiếng đn kỳ ngộ giang h qun khng. Thật xa đồi ni mnh mng, cn chăng chiếc bng về trng gặp hnh. Một thong gi vo lm mắt cay, xui giục lng ti thương nhớ những bi đồng dao thuở ấu thời.

[1]. Ca khc Đm Đng. Nhạc: Nguyễn Văn Thương. Lời: Kim Minh

 

 

 

 

 

Sưu Tầm Ti Liệu v Web Design

  H Phương Hoi

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hong Vn

Sưu tầm Nhạc Dn Ca

Julia Nguyễn
Xin vui lng lin lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những g lin quan đến trang web nầy
Copyright 2003 Trang Ca Dao v Tục Ngữ
Last modified: 04/28/15