Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Toàn Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Trang Chủ
 

 
 

 

 
 

Thử T́m Hiểu Thơ Lục Bát Việt Nam


" Lục bát Việt Nam là cơi thi ca hoằng viễn nhất, ḱ ảo nhất của năm châu bốn biển ba bảy sông hồ "
BÙI GIÁNG
@
Thơ lục bát Việt Nam thoát thai từ Ca Dao.
Chữ "Ca Dao" là thuật ngữ thơ của Việt Nam, từng chữ rời của thuật ngữ này có nghĩa giống như chữ "ca" và chữ "dao" trong Kinh Thi của Trung Hoa.

Kinh Thi, phần Ngụy Phong, bài Viên Hữu có câu: "Tâm chi ưu hữu, ngă ca thả dao" (nghĩa là: Ḷng ta buồn, ta ca và dao).

Sách Mao truyện viết: "Khúc hợp nhạc viết ca, đô ca viết dao" ( nghĩa là : Khúc hát có nhạc đệm theo lời gọi là ca, c̣n hát trơn th́ gọi là dao).

"CA DAO là những bài hát ngắn lưu hành trong dân gian, thường tả tính t́nh , phong tục của người b́nh dân". (Dương Quảng Hàm- " Việt Nam Văn Học Sử Yếu)

Ca dao Việt Nam có những câu bốn chữ, năm chữ, sáu tám, hay bẩy sáu tám,..., đều có thể "ngâm được nguyên câu", không cần tiếng đệm, như người ta ngâm thơ vậy.
Phần lớn ca dao được nhiều người thuộc là những câu sáu tám, chẳng hạn :

Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ

Tốt gỗ hơn tốt nước sơn
Xấu người đẹp nết c̣n hơn đẹp người

Thân em như hạt mưa sa
Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày

Lấy chồng chẳng biết mặt chồng
Đêm nằm mơ tưởng, nghĩ ông láng giềng

Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương
Nhớ ai dăi nắng dầm sương
Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao!

Trâu ơi, tao bảo trâu này
Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta
Cày cấy vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy, ai mà quản công...

Gió vàng hiu hắt đêm thanh
Đường xa dặm vắng, xin anh đừng về
Mảnh trăng đă trót lời thề
Làm chi để gánh nặng nề riêng ai !

Lấy chồng tử thủa mười lăm
Chồng chê tôi bé, chẳng nằm cùng tôi
Đến năm mười tám, đôi mươi
Tối nằm dưới đất, chồng lôi lên giường
Một rằng thương, hai rằng thương
Có bốn chân giường, găy một, c̣n ba!...

Con gà cục tác: lá chanh
Con lợn ủn ỉn: mua hành cho tôi
Con chó khóc đứng khóc ngồi:
Bà ơi ! đi chợ mua tôi đồng riềng.

* NHỮNG THỂ CA DAO TRUYỀN THỐNG :

- Thể phú :

"Phú" có nghĩa là tŕnh bày, diễn tả, chẳng hạn như nói về người, về việc hay vật ǵ th́ tŕnh bày, diễn tả cho người ta h́nh dung được người, việc, hay vật ấy. Thí dụ:

Đường lên xứ Lạng bao xa
Cách một trái núi với ba quăng đồng
Ai ơi! đứng lại mà trông
Ḱa núi Thành Lạc, ḱa sông Tam Cờ.
Em chớ thấy anh lắm bạn mà ngờ
Bụng anh vẫn thẳng như tờ giấy phong...

Em là con gái đồng trinh
Em đi bán rượu qua dinh ông nghè
Ông nghè sai lính ra ve..
"Trăm lạy ông nghè, tôi đă có con!".
- Có con th́ mặc có con!
Thắt lưng cho gịn mà lấy chồng quan.

- Thể tỉ :

Tỉ là so sánh. Ở thể này, câu ca không nói thẳng như ở thể Phú, song lại mượn cái khác để so sánh, ngụ ư hay gửi gắm một tâm sự ǵ. Thí dụ :

Thiếp xa chàng như rồng nọ xa mây
Như con chèo bẻo xa cây măng ṿi
Gối mền, gối chiếu không êm
Gối lụa không mềm bằng gối tay em.
Ăn th́ ăn những miếng ngon
Làm th́ chọn việc cỏn con mà làm

- Thể hứng :


Hứng là do cảm xúc mà nảy nở t́nh cảm, có thể là vui, cũng có thể là buồn, thấy ngoại cảnh mà có hứng, muốn nói lên nỗi ḷng ḿnh, cảnh t́nh riêng của ḿnh. Thí dụ :

Trên trời có đám mây vàng
Bên sông nước chảy, có nàng quay tơ
Nàng buồn nàng bỏ quay tơ,
Chàng buồn chàng bỏ thi thơ học hành...
Gió đánh đ̣ đưa, gió đập đ̣ đưa,
Sao cô ḿnh lơ lửng mà chưa có chồng...

* THƠ LỤC BÁT VIỆT NAM TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI

Nguyễn Can Mộng đă viết trong cuốn Ngạn ngữ phong dao :
"Văn vần nước ta phôi thai từ ngạn ngữ, rồi đến phong dao/ca dao th́ thành điều, thành chương, có thể ngâm nga được. Văn lục bát, hay song thất sau này đều từ ở đấy cả."

Việc sưu tập và biên soạn tục ngữ, ca dao, và dân ca ở nước ta chỉ mới được bắt đầu từ khoảng hai trăm năm trở lại đây.
Hiện nay, bài thơ lục bát cổ xưa nhất có niên đại rơ ràng, c̣n lưu giữ lại đến nay là bài "Cảm tác" của Nguyễn Hy Quang, được sáng tác năm 1674.
Bài thơ đó như sau:

"Bốn bề cây cối lơ thơ
Thung thăng con cá vật vờ đàn ong
Ngẫm thay người thật khách song
Nhân tri kinh phật sinh không có lời
Đồng lần vật đổi sao rời
Một nền trải mấy muơi đời dân gia
Tới ta rằng của riêng ta
Nào trăm năm trước ắt là của ai
Làm chi cho vẩn ḷng người
Của đời ắt để cho đời phân minh"

Vào nửa cuối thế kỉ 18, Trần Danh Án (hiệu Liễu Am) đă sưu tập và biên soạn "Quốc phong giải trào" và "Nam phong nữ ngạn thi".

Các soạn giả trên đă ghi chép tục ngữ, ca dao bằng chữ Nôm, rồi dịch ra chữ Nho và chú thích, có ư đem ca dao Việt Nam sánh với với thơ Quốc Phong trong Kinh Thi của Tàu.

Vào cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20 mới thấy xuất hiện những sách sưu tập tục ngữ, ca dao viết bằng chữ Nôm. Sang đầu thế kỉ 20 mới có những sách sưu tập tục ngữ ca dao bằng chữ quốc ngữ.

Như vậy, có thể xác quyết rằng : Thơ lục bát Việt Nam bắt nguồn từ trong tục ngữ và ca dao mà ra.

"Lục" (sáu), "bát" (tám), hay c̣n gọi là thể thơ sáu tám (6, 8) ám chỉ độ dài của hai câu thơ: một câu gồm 6 chữ và một câu gồm 8 chữ. Câu sáu chữ đi trước và câu tám chữ theo sau. Vần rơi vào chữ thứ sáu của câu tám.

 

Thí dụ :
Đêm thu khắc lậu canh tàn
Gió cây trút lá, trăng ngàn ngậm gương
Lối ṃn cỏ nhợt mùi sương
Ḷng quê đi một bước đường một đau.
(Kiều -Nguyễn Du)

Thơ lục bát được coi là gia tài riêng của thi ca Việt, là nguồn cảm hứng thơ đầu tiên và bất tận qua những lời ru bằng ca dao ngàn đời của mẹ :

Cái ngủ mày ngủ cho ngoan
Để mẹ đi cấy đồng xa trưa về
Bắt được con cá rô trê
Tṛng cổ mang về cho cái ngủ ăn

*Lục bát biến thể :

Biến thể trong thơ lục bát là những câu thơ bị đổi cách gieo vần.
Trong thơ "Lục bát chính thể", luật “Tứ Trắc Lục Bằng” trong câu 8 được tuân thủ. (Câu 6 được tự do, linh động hơn, có thể không theo luật này)
Vài thí dụ về Lục bát chính thể:

Mai sau dù CÓ bao giờ
Đốt ḷ hương CŨ, so tơ phím này
Trông ra ngọn CỎ lá cây
Thấy hiu hiu GIÓ th́ hay chị về
Hồn c̣n nặng MỘT lời thề
Nát thân bồ LIỄU đền ngh́ trúc mai
(Nguyễn Du-Kiều)

Nước non nặng MỘT lời thề
Nước đi đi MĂI không về cùng non
Nhớ lời nguyện NƯỚC thề non
Nước đi chưa LẠI, non c̣n đứng không
Non cao những NGÓNG cùng trông
Suối khô ḍng LỆ chờ mong tháng ngày
(Tản Đà -Thề non nước)

Tâu rằng :-“Cha QUÁT ngày xưa,
Trước khi lâm TỬ dặn ḍ đinh ninh
Chớ nên cho QUÁT cầm binh
E rằng hại NƯỚC, thân ḿnh cũng vong
Trước làm bại HOẠI gia phong
Sau làm xương TRẮNG máu hồng tuôn rơi
Việc quân há PHẢI việc chơi
Xin vua xét LẠI, chớ vời trẻ ranh”
(Thừa tướng Ứng hầu Phạm Thư)

Vài thí dụ về sự linh động trong câu 6 :

Chữ thứ tư có thể là thanh bằng, đặc biệt khi sử dụng thủ pháp "Ngắt mạch", kèm theo "Tiểu đối", hoặc "Tiểu đồng dạng ".

 

Ví dụ :
Nước trong xanh, TRỜI trong xanh
Êm êm tiếng hát , bập bềnh thuyền con
Yêu nhau đi, YÊU nhau đi
Ngày mai hai đứa biệt ly ngàn đời

Khi tựa gối, KHI cúi đầu
Khi ṿ chín khúc, khi chau đôi mày

Tuy vậy h́nh thức này không thông dụng, chỉ nên lâu lâu điểm xuyết mà thôi. Nếu lạm dụng, sẽ đánh mất sự hài hoà, thanh thoát của bài lục bát.

- LỤC BÁT BIẾN THỂ : dạng “Tứ Bằng Lục Trắc”

Thay v́ “Tứ Trắc Lục Bằng” như truyền thống lâu đời của Thơ lục bát chính thể , nếu ta đảo ngược luật ấy thành “Tứ Bằng Lục Trắc”, th́ ta sẽ có được một thể Lục bát mới, đó là Lục bát biến thể dạng “Tứ Bằng Lục Trắc”.
Chữ cuối câu 6 sẽ phải ăn vần với chữ thứ 4 của câu 8
Lục bát biến thể dạng này ít khi thấy toàn bài, mà chỉ thấy thỉnh thoảng đan xen trong Lục bát chính thể mà thôi
- Vài thí dụ về Lục bát biến thể “Tứ Bằng Lục Trắc”:

Trèo lên cây bưởi hái Hoa
Bước xuống vườn CÀ , hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em có chồng rồi anh tiếc lắm thay
Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi những ngày c̣n không
Bây giờ em đă có CHỒNG
Như chim vào LỒNG , như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thửi nào ra

Mẹ già ở với nàng DÂU
Đoạn thảm vơi SẦU, con một cậy cha
Mười phần thương mẹ ở nhà
Chín phần thương vợ c̣n là thơ ngây
(Khuyết Danh-Thoại Khanh Châu Tuấn)
Thoắt thôi vợ nói cùng CHỒNG
Đặng bốn mươi ĐỒNG gặp buổi đúc chuông
..........................
Âu là một thái tử ĐÂY
Ban cho nhà NÀY chẳng tiếc làm chi
(Khuyết Danh-Phạm Công Cúc Hoa)
Bảy năm giao kết Đào viên
Trong nhà chăm chỉ, ngoài thềm siêng năng
Thạch Sanh hay lũ hay LAM
Ít ngủ hay LÀM, dậy sớm thức khuya
Lư gia hưng thịnh mọi bề
Tiền muôn bạc ức đề huề hơn xưa
(Thạch Sanh Lư Thông tân biên)

*LỤC BÁT "THÊM VÀO" :
Lục bát thêm vào c̣n được gọi đùa là "Lục bát More" (chữ More nghĩa là thêm vào...) Đó là một thể loại “thật tưởng như đùa, đùa y như thật”, xuất phát từ Lục bát chính thể, h́nh thành bằng cách “thêm vào” mỗi câu một, hai, ba chữ nữa.
Thể loại này rất thường thấy trong ca dao :
Thí dụ 1:

Thử so sánh hai câu sau đây
- Lục bát chính thể :
Yêu nhau MẤY núi cũng trèo
MẤY sông cũng lội, MẤY đèo cũng qua

- Lục bát biến thể “thêm vào” ( Thơ 6/8 thành thơ 7/10 )
Yêu nhau TAM TỨ núi cũng trèo
NGŨ LỤC sông cũng lội, THẤT BÁT đèo cũng qua

* Thí dụ 2 :
- Lục bát chính thể :
Em nhỏ thó, có duyên NGẦM
Khiến anh thương trộm nhớ THẦM bấy nay

- Lục bát biến thể “Tứ bằng lục trắc”
Em nhỏ thó, có duyên NGẦM
Anh phải ḷng THẦM đă bấy lâu nay

- Lục bát "More" Tứ bằng lục trắc :
(Thấy) em nhỏ thó (lại) có duyên NGẦM
Anh phải ḷng THẦM đă bấy lâu nay
- Lục bát More ngắt câu :
Thấy em nhỏ thó,
Lại có duyên NGẦM
Anh phải ḷng THẦM đă bấy lâu nay

* Thí dụ 3 :
-Lục bát chính thể :
Bước ngang nhà má tôi QUỲ
V́ thương con má sá G̀ thân tôi
- Lục bát More :
Bước ngang nhà má, tay tôi xá, cẳng tôi QUỲ
V́ thương con má sá G̀ thân tôi
-Lục bát More biến thể ngắt câu :
Bước ngang nhà má
Tay tôi xá
Cẳng tôi QUỲ
V́ thương con má sá G̀ thân tôi

Rơ ràng là nhờ "thêm mắm dặm muối" mà "Lục bát thêm vào" nghe lạ tai, thú vị hơn hẳn Lục bát chính thống vậy .
Ta thấy : trong câu 8, nếu chữ thứ 6 là Phù b́nh thanh (không dấu), th́ chữ thứ 8 phải là Trầm b́nh thanh (dấu huyền)
Thí dụ :

Trải qua một cuộc bể dâu
Những điều trông thấy mà ĐAU đớn L̉NG

Ngược lại , nếu chữ thứ 6 là Trầm b́nh thanh (dấu huyền), th́ chữ thứ 8 bắt buộc phải là Phù b́nh thanh (không dấu)
Thí dụ

Làn thu thuỷ, nét xuân sơn
Hoa ghen thua thắm, liễu HỜN kém XANH

* LỤC BÁT TRẮC VẬN
Từ lâu, thơ Lục bát hầu như tất cả đều là vần bằng.
Tuy vậy, vẫn có thể t́m thấy những thí dụ về "Lục bát trắc vận" trong kho tàng ca dao Việt Nam, đặc biệt là ca dao phương Nam. Mới nghe qua thấy có vẻ kỳ kỳ, nhưng có lẽ là Lục bát vần Trắc thật :
*Thí dụ 1 :

Ṭ ṿ mà nuôi con NHỆN
Ngày sau nó lớn nó QUẾN nhau đi
Ṭ ṿ ngồi khóc tỉ ti
Nhện ơi nhận hỡi nhện đi đàng nào ?
(Ca dao)

 

*Thí dụ 2: Thơ dân gian
Môi xẻ, mũi lân, mắt LỘ
Khắp xứ này không ai NGỘ bằng em
"Lục bát More" Trắc vận :
Môi tḥ lơ, lỗ mũi lân, con mắt LỘ
Khắp xứ này không ai NGỘ bằng em

"Lục bát More", Ngắt câu, Trắc vận :
Môi tḥ lơ
Lỗ mũi lân
Con mắt LỘ
Khắp xứ này, không ai NGỘ bằng em

*Thí dụ 3 : Thơ dân gian
-Lục bát chính thể :
Mũi xúc xích, miệng chèm BÈM
Làng trên xóm dưới ai THÈM cưới cô !
-Lục bát Trắc vận :
Miệng chèm bèm, mũi xúc XÍCH
Có thằng khùng nó rục RỊCH cưới cô !!!

Lục bát trắc vận trong ca dao chỉ là "của hiếm", và thường dùng để đùa bỡn thôi, nhưng dù sao vẫn tồn tại thể loại này trong thi ca, đặc biệt là thi ca truyền khẩu Nam bộ. Có người cho rằng không có cái gọi là “Lục bát trắc vận”, đó chỉ là một biến thái thêm bớt chữ của thể “Song thất” mà thôi.
Thí dụ :
Miệng chèm bèm, mũi như xúc XÍCH
Có thằng khùng nó rục RỊCH cưới cô

Con nước lớn mênh mông có hồi con nước rặt
Phận anh nghèo như cặc nứng nửa con
(ca dao Nam ḱ)

* THƠ LỤC BÁT HIỆN ĐẠI :
____________________

Như vậy ,Thơ lục bát luôn được tiếp tục làm mới bởi các thế hệ người làm thơ Việt Nam .
Có lẽ trường hợp đáng chú ư hơn cả là nhà thơ Du Tử Lê . Ông tiếp tục thử nghiệm thể loại lục bát mà thế hệ ông đă bắt đầu từ trước năm 1975 , ở miền Nam Việt Nam.
Thơ lục bát đă được canh tân bởi một số nhà thơ thời Thơ Mới, trên tạp chí "Sáng Tạo" rồi "Thế Kỷ Hai Mươi" , "Văn Học", "Văn", "Nghệ-Thuật" , v.v.

Lục bát được tiếp tục hiện đại hóa với ngôn ngữ tân kỳ, h́nh ảnh mới hơn, bất ngờ, cũng như trong cách dùng chữ, ngắt câu. Khởi xướng bởi Cung Trầm Tưởng (T́nh Ca, Lục Bát Cung Trầm Tưởng), tiếp đó có Sao Trên Rừng (Nguyễn Đức Sơn), Trần Tuấn Kiệt, Trần Đức Uyển, Hoài Khanh, Kim Tuấn, Hoàng Trúc Ly, ...

- Lục bát Cung Trầm Tưởng:

“Bù em một tháng trời gần
Đơm hoa kết mộng cũng ngần ấy thôi
Bù em góp núi chung đồi
Thiêu nương đốt lá cũng rồi hoang sơ.
Bù em xuôi có ngàn thơ
Vẫn nghe trắc trở bên bờ sông thương
Quên thôi, bông sẽ phai hường
Mà xưa tiếng gọi nghe dường thiên thu
Non sông bóng mẹ sầu u
Ṃn trong ngưỡng cửa, chiều lu mái sầu.
Thôi em xanh mắt bồ câu,
Vàng tơ sợi nhỏ xin hầu kiếp sau...”
(Kiếp Sau, Lục Bát Cung Trầm Tưởng)

- Lục bát Sao Trên Rừng:

“rồi mai huyệt lạnh anh về
ru nhau gió thổi bốn bề biển xưa
trăng tà đổ bóng cây thưa
mộng trần gian đă hái vừa chưa em”
(Tịch Mạc, Lời Ru).

- Lục bát Hoàng Trúc Ly :

“xin em dừng lại môi mềm
giấc mơ thê thảm bóng ch́m đêm sâu
tay xuôi mười ngón rụng sầu
xa nhau năm tháng cúi đầu nhớ nhau.
(… )
nh́n lên cửa khép lầu cao
bóng em chảy xuống vực sâu mắt buồn
về đêm khuya khoắt nhớ thương
mưa bay trước mặt, tủi hờn giăng ngang”
(Lá Hoa Duyên, Trong Cơn Yêu Dấu).

Lục bát Du Tử Lê th́ dùng lối cắt nát, chấm câu, xuống hàng, bỏ quên bằng trắc, nhịp thơ 6, 8 đổi theo, v.v.. mà câu tiêu biểu thường được nhắc tới là :

"tôi Lê.
Lê.
Lê.
Lê nào?"

Câu 6 chấm dứt cuối bài "Tôi Nào?" (trong tập Sông Núi Người Thơm Nỗi Nhớ Nhà -Du Tử Lê, 1995).
Với thơ lục bát, Du Tử Lê đă "khủng bố ngôn ngữ", nói như Bùi Bảo Trúc . Ngoài ra, Du Tử Lê đưa ra quan niệm hoán vị (conversion concept) với gạch chéo slash / làm phương tiện. Theo đó, nhịp đi của câu thơ được/bị ngắt lại; tính và chiều đi tới của câu thơ bị/được cởi bỏ để thơ có tự do chuyển động hai chiều và hoán vị, với ư sau này, ông tạo cơ hội cho người đọc thực sự trở thành tác giả thứ hai :

"Và,
ngày cù sương:
bay lên /
nắng thâu phế liệu; em truyền nhiễm, thơ /
(...)
và chiều cù ta: ch́m, rơi /
ai /
vai /
bồ tát /
tim /
ngồi ghế sau"
("Sông Núi Người Thơm Nỗi Nhớ Nhà"-Du Tử Lê)

"... tôi ngồi, lưng mỏi thân xiêu /
nhủ tôi cơm áo c̣n nhiều đắng cay /
tôi ngồi, tôi gọi : Lê ơi /
bỗng nghe tiếng vọng từ đồi nghĩa trang /
tôi ngồi, tôi ngắm tôi tan,"
("Khi Trở Lại Làm Việc Ở Collins Radio", Thơ T́nh Du Tử Lê).

Bài thơ chấm dứt ở câu sáu và với dấu phẩy.
Nhà thơ Sử Mặc-Hoàng Xuân Sơn th́ theo con đường lục bát mới cộng với lối xử dụng dấu chấm câu hoặc không viết hoa , đă trở thành thông thường vào cuối thế kỷ:

"Em qua /
em qua /
em qua /
đ̣ giang trắc trở /
em qua được rồi /
em qua tới bợt em ngồi /
tới bờ em đứng khóc /
mùi mẫn /
em"
(Đầu Lệ, Huế Buồn Chi, 1993).

Lục bát Ngu Yên có bài đến gần thơ văn xuôi và như mở đường cho "Tân H́nh Thức", khi ông viết liên tục cả khổ không xuống hàng:

"Hiểm hoạ là mặt trăng hư, đêm nào cũng nóng rực như mặt trời, ngày đêm thiêu đốt cơi đời, t́m đâu thi vị của thời trăng mơ, uổng chàng thi sĩ làm thơ, mắt trăng đổi lớp bây giờ chuyên viên ..."
(Thời Hấp Hối, Hoá Ra Nét Chữ Lên Đàng Quẩn Quanh, 1986)
.
Hoặc ông viết hai câu liên tục như "quên" xuống hàng (Cha Đặt Tên Con Là Thơ, tr. 11). Câu lục và câu bát xuống hàng mỗi chữ như rơi rơi (bài Tại Sao Ta Lại Làm Thơ, tr. 10).

Nhà thơ Huy Tưởng th́ viết những bài thơ 14 chữ, tức gồm hai câu lục bát, nhưng mang h́nh thức thơ tự do, như muốn nội dung hài-cú với 14 âm-tiết ( Hai-ku của truyền thống Nhật 17 âm-tiết) qua tập thơ "Hỏi Đường Cùng Mây Trắng", xuất bản ở trong nước và xuất hiện trên tạp chí Hợp Lưu.

Trong khi đó, nhà thơ Nguyễn Tôn Nhan, vào khoảng sau 1975, ngoài những thử nghiệm thơ luật tam và tứ tuyệt, ông c̣n làm những bài lục bát ngắt đoạn khổ ba câu :

"Nhụy cành em ngậm đă nhiều /
Nhả ra anh thử cắn liều thấu răng /
Lập loè hồn vía siêu thăng..." .

Lục-bát có khi trở thành" lục-cửu", hoặc các biến thể khác của 6 và 8.
Có khi v́ dùng chữ nước ngoài nên phải giữ số âm mà thiếu số chữ, hoặc giữ số chữ mà dư số âm, nhưng thường là âm thanh hay chữ cho hợp với lục bát đọc.

Nguyễn Nam An là một trong những người làm thơ phá luật dạng này:

"V́ em. Em đó. Là em!
Chạy theo thiên hạ có thêm vui buồn
đêm nằm một mảnh trăng thuông
Che ngực anh thổi cô đơn ra ngoài
Đóng cửa giùm một sớm mai
Giữ chân Từ Thức (như) giữ hoài vết son"
(Đêm-Từ-Thức, TiGi, 2000).

Có thể thấy : thơ lục bát như bị xâu xé giữa truyền thống và mỹ học hiện đại.
Lục bát vốn đă được biến thể từ xưa, nay lại được cách tân dưới nhiều h́nh thức, như : biến thể tự do về chấm câu và xuống hàng trong cái khuôn tiên-thiên 6-8. Nhịp điệu đa dạng ra, câu sáu th́ 1-5, 2-2-2, 2-3-1, 2-4, 3-3, câu tám th́ 1-7, 2-2-2-2, 2-4-2, 3-5, 5-3, 4-4, v.v. Âm điệu vẫn giữ hoặc không giữ, lục bát ba câu, chấm dứt ở câu sáu, v.v.

Kết quả đáng ghi nhận là : về h́nh thức có đem lại cái mới cho con mắt, đem lại cách đọc đa dạng.
Nói chung dù cách tân như thế nào, ṇng cốt vẫn phải là lục bát.
Thật ra, những cách tân nói trên đă có từ lâu trong lục bát truyền thống, xưa gọi là ngắt nhịp.
Nhịp thơ là cái được nhận thức thông qua toàn bộ sự lặp lại có tính chu kỳ, cách quăng, hoặc luân phiên theo thời gian của những chỗ ngừng, chỗ ngắt và của những đơn vị văn bản như câu thơ, khổ thơ, thậm chí đoạn thơ.
Nhịp thơ giúp người nghe, người đọc cảm nhận được ư thơ một cách chính xác hơn.
Thơ lục bát truyền thống thường ngắt nhịp chẵn là 2/4 (2/2/2, 4/2), hoặc 4/4 (2/2/4, 2/2/2/2, 4/2/2).
Ví dụ:
Trời mưa ướt bụi/
ướt bờ
Ướt cây/
ướt lá/
ai ngờ ướt em .
(Ca dao)

Này chồng/
này mẹ/
này cha
Này là em ruột/
này là em dâu.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Nhưng đôi khi để nhấn mạnh hay diễn tả những điều trắc trở, khúc mắc, mạnh mẽ, đột ngột, tâm trạng khác thường, bất định… th́ người ta đổi thành nhịp lẻ 3/3, 1/5, 3/5…
Ví dụ:

Người quốc sắc/
kẻ thiên tài
T́nh trong như đă/
mặt ngoài c̣n e
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Buồng không/
lặng ngắt như tờ
Dấu xe ngựa/
đă rêu lờ mờ xanh.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Lối ngắt nhịp này nếu được phô diễn theo lối xuống hàng th́ thành "lục bát hiện đại", không khác ?
Nghe nói ông Nguyễn Tài Cẩn đă chứng minh cặp lục bát có thể biến thành 256 cách phô diễn khác nhau, tùy cách chuyển vận vần, thanh và nhịp.

Gần đây, ở miền Bắc xuất hiện "Lục bát Bút Tre", do nhà thơ Bút Tre đi tiên phong, bằng h́nh thức “phá cách” về âm vận, trong khi vẫn tuân thủ chặt chẽ luật “Phù Trầm”, các âm trắc có thể linh động thay thế bằng âm bằng tiệm cận với nó
Lối "lục bát phá cách" này chỉ mang tính trào phúng, khôi hài, đả kích, có thể ít chất thơ nhưng sức lan tỏa lại rất rộng khắp.
Thí dụ :
(Trích từ thơ dân gian -Tác giả Khuyết danh)

Đứng xa cứ tưởng ta già
Lại gần mới biết vẫn là ... trẻ ... khô
Mắt HI, môi sứt, mặt RÔ (hí / rỗ)

Cô ơi tui chỉ hơn cô mấy TUỒI (tuổi)
Thuyền đi ngược, nước chảy xuôi
Trăm năm nhớ măi cái BUÔI ban đầu (buồi)

Chồng bà mới chết hôm qua
Vừa NĂN, vừa khóc, vừa X̉A, vừa rên (nắn ... xoa)

Thi đua ta quyết thua đi
Thi đua ta quyết tiến lên hàng đầu
Hàng đầu rồi biết đi đâu
Đi đâu không biết hàng đầu cứ đi.

Chị em du kích giỏi thay
Bắn máy bay Mỹ rơi ngay cửa ḿnh

Hoan hô đồng chí Vơ Nguyên
Giáp ta thắng trận Điện Biên mới về

Anh đi công tác Pờ lây
Cu dài dằng dặc biết ngày nào ra

Họp xong anh ghé Buôn Mê
Thuột xong một cái lại về với em

C̣n em, em vẫn ở nhà
Cửa ḿnh vẫn mở khách vào khách ra.

Hoan hô đồng chí Phong Thu
Đêm nằm đồng chí tḥ cu ra ngoài.

Hoan hô đồng chí Phạm Tuân
Bay vào vũ trụ một tuần về ngay.


Dân c̣n ăn sắn ăn ḿ
Bay lên vũ trụ làm ǵ hở Tuân

Sầm Sơn sóng vỗ dập dồn
Chị em phụ nữ ngửa lưng ra phơi.

Chị em nô nức đánh cầu
Lông bay lả tả trên đầu anh em.

Lục bát Bút Tre dù làm theo dạng truyền thống, hay phá cách, đều rất hiện đại, v́ nó mang đậm dấu ấn của thời đại sáng tác.

Xưa, cụ Phân Bội Châu đă làm thơ lục bát bằng chữ Hán, rất mượt mà.
Nay ,Trên Internet, có người như Ian Bùi đă thử nghiệm làm thơ lục bát tiếng Anh, gây được tiếng vang ...

@
Thơ lục bát (nói chung) là trên cả tuyệt vời, v́ nó có khả năng chuyển tải thi ca hơn hẳn, lại mang tính đặc trưng thơ Việt, ai cũng có thể làm được. Vấn đề là ở người làm thơ có thành công hay không, có “nghề” hay không, thơ có "hồn" hay không, và thơ lục bát đó có ngôn ngữ riêng, hay chỉ mang h́nh thức sáu tám.
Kinh nghiệm cho thấy : làm một bài thơ Lục Bát không khó, nhưng làm một bài thơ Lục Bát hay, th́ khó vô cùng ?
Có lẽ nguyên nhân chính là :
- Thơ Lục Bát là thể thơ có nhiều vần bằng. Theo luật thơ lục bát th́ trong mười bốn chữ của một cặp thơ, chỉ có 5 chữ là tiếng trắc. V́ vậy, nếu không khéo, bài thơ dễ trở nên nghèo nàn về giai điệu và mang vẻ "ê a" của bài vè.
- Diện địa của một cặp thơ lục bát quá rộng. Trong phạm vi 14 chữ, người làm thơ dễ có khuynh hướng kể lể dài ḍng , dẫn tới việc lạm dụng vai tṛ của câu lục mà đẩy đưa, khiến câu thơ trở thành thừa thăi, bài thơ bị loăng do sử dụng vá víu bốn chữ cuối của câu bát.

Ngoài hai nguyên nhân trên, do đ̣i hỏi phải gieo cùng vần ở chữ cuối câu bát, chữ cuối câu lục kế tiếp, rồi chữ thứ sáu của câu bát tiếp theo, khiến người làm thơ đôi lúc bị lúng túng trong việc chọn chữ, nên dễ rơi vào chỗ chọn chữ một cách gượng gạo để đáp ứng quy luật. Chỉ cần vài ba chữ gượng gạo cũng đủ làm hỏng bài thơ lục bát rồi
Từ khảo sát trên, ta có thể khắc phục những cái khó trên bằng cách :
- Cố gắng biến câu sáu thành một câu độc lập, nhằm tránh nguy cơ câu sáu bị thừa thăi.
- Thỉnh thoảng nên dùng "tiểu đối" trong cả hai câu, đặc biệt là câu tám. (Tiểu đối là h́nh thức đối xứng trong một câu thơ ).
Theo h́nh thức này, câu thơ được chia thành hai vế bằng nhau, 3/3 cho câu lục và 4/4 cho câu bát.
Ví dụ:
Mai cốt cách/ tuyết tinh thần
Mỗi người một vẻ/ mười phân vẹn mười.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Vầng trăng ai sẻ làm đôi
Nửa in gối chiếc/ nửa soi dặm trường.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

- Có lẽ ta cũng nên cố gắng cô đọng bài thơ, tránh khuynh hướng kéo dài lê thê, không chừng sẽ "rơi vè".
- Có lẽ cũng không nên câu nệ quá đáng về vần, vần chính cũng hay, mà vần thông cũng tốt, miễn là câu thơ trôi chảy tự nhiên. không bị g̣ bó, thơ sẽ hay thôi ]
Hiển nhiên ,Thi ca thường đ̣i hỏi thử nghiệm, t́m ṭi, sáng tạo cái mới cái lạ. Thông thường , người làm thơ cảm nhận một thi hứng nào đó, rồi thể hiện thành lời thơ, hai phương diện của một thể hiện nghệ thuật-cái Đẹp.
Và thực ra, thơ "hay", hay "không hay", cũng chẳng có khuôn mẫu nào.
Cái khó cho người làm thơ có lẽ là : khi phải lập lại phong cách và ngôn từ sẵn có, mà không sáng tạo ǵ, không thêm được cái mới, hay không thay đổi ǵ, hoặc quá tập trung vào văn bản như một ám ảnh, để rồi đề tài có khi hết chất thơ lúc nào không hay.
Từ mới, tứ mới, tâm t́nh mới, sẽ đưa đến một hay nhiều h́nh thức mới khác, phù hợp để ta diễn tả cái thi hứng mới của hôm nay. Như thế, thơ ấy có thể sẽ truyền cảm đến người đọc cùng thế hệ, cùng thời đại.
Thi ca như là một khởi đầu chung thân, luân hồi, là một hiện-đại làm lại liên lũy.
Cách tân là làm sống cái khả năng hiện đại đó, v́ hiện đại, nghĩ cho cùng, không hề đối lập với quá khứ.
Hiện đại là phổ quát, nhưng nếu chỉ phổ quát không thôi, e rằng sẽ giết chết Thơ, v́ thơ hôm nay cũng như thơ mỗi thời, phải có dấu ấn của thời đại ?
Nhà thơ Pháp Valéry cũng nói : "Prenons garde d'entrer dans l'avenir à reculons."
Nếu thi ca phải tham chiếu, minh họa ..., thi ca không thể vươn cao và đi xa ?

Nguồn TỪ CUỒNG FB

 

 

Post ngày: 04/28/15 

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 04/28/15