Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Toàn Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
Cảm Nghĩ
 
Ẩm Thực
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Trang Chủ
 

 
 

 

 
   

Ca Dao An Vi

Đông Lan

Từ trước tới nay chúng ta chỉ nghe nói đến các lọai ca dao: Theo đặc tính địa phương th́ có ca dao nam bộ, ca dao miền trung…Hoặc theo cách kết cấu th́ có ca dao ở thể trào phúng, nói lái…Hay là theo nội dung th́ có ca dao tranh đấu, ca dao ru em…Nhưng thật ra, đi sâu vào tư tưởng và tâm t́nh của dân tộc Việt qua Ca Dao, ta c̣n có thể phân biệt một ḍng ca dao khác nữa. Ca Dao An Vi là những vần ca dao chắt lọc từ kho tàng ca dao dân tộc. Nhưng tích cực hơn nó có Tính An Vi cuả con người Việt. Có nghĩa là Ca Dao An Vi là những vần thơ từ ḍng tâm thức tự nhiên, an lành, đơn sơ , chuyên chở ư nghĩa về Tâm Đạo của Dân Tộc Việt.

Đề cập đến Tâm Đạo, có lẽ chúng ta dễ nghĩ đến những điều cao siêu xa rời đời sống. Thưa không, Tâm Đạo ở đây chỉ là con đường trở về cái Tâm Thức ban sơ của con người. Nó trong lành như tâm thức vô phân biệt của Trẻ Thơ. Cái Tâm Thức sáng suốt thiện lành đẹp đẽ, cái Tâm chan ḥa khắp vũ trụ nhân linh. Cái Đạo Tâm bao la ấy biểu lộ cụ thể thành xúc cảm, T́nh Yêu của con người với vạn vật , thiên nhiên, và giữa người và người với nhau, không phân biệt mầu da, tôn giáo, tài sản….T́nh Yêu ấy như vượt qua cả cá nhân nhỏ bé, chật hẹp, cảm thức vươn lên cơi mênh mang của niềm ḥa hợp thông giao cái ta nhỏ bé này với cội nguồn nào bao la hơn. Triết Việt gọi niềm rung cảm ḥa đồng ấy là Thái Ḥa. Ḥa Trời- Ḥa Đất- Ḥa Người. Ca Dao An Vi là cách biểu tỏ niềm rung cảm tự nhiên ấy trong bản thể con người bằng những vần thơ lục bát dịu dàng nuôi dưỡng cái t́nh yêu trời yêu đất yêu người ḥa ái đơn sơ. Nên có thể nói Ca Dao An Vi chính là nhịp đập cuảTrái Tim Dân Tộc.

Lao tác là một đặc tính sáng tạo của trí óc con người. Của tŕnh độ mà khi con người đă bắt đầu ư thức Nhân Chủ của ḿnh, tách ra khỏi đời sống du mục săn bắt, hái trái hoang dă, biết chế biến dụng cụ, chăn nuôi, trồng trọt hoa mầu, làm nhà, dệt vải… Do đó, trong nền văn hóa nông nghiệp của Tổ Tiên Việt Tộc, Ca Dao An Vi, cũng bắt đầu với những nhịp đập yêu mến của cảnh lao tác của nhà nông.

Cỏ luá đă dọn sạch rồi
Nước ruộng vơi đầy c̣n độ một hai
Cao th́ đong một gầu dai
Ruộng thấp th́ phải đong hai gầu ṣng
Chờ cho luá có đ̣ng đ̣ng
Bấy giờ ta sẽ trả công cho người
Bao giờ cho đến tháng mười
Ta đem liềm hái ra ng̣ai ruộng ta
Gặt hái ta đem về nhà
Phơi khô quạt sạch ấy là xong công.

Ca Dao An Vi c̣n nói lên cảnh sống tổng quát của một năm trong một gia đ́nh điển h́nh ở làng quê:

Tháng chạp là tháng trồng khoai
Tháng giêng trồng đậu tháng hai trồng cà
Tháng ba cầy vỡ ruộng ra
Tháng tư làm mạ mưa sa đầy đồng
Ai ai cùng vợ cùng chồng
Chồng cầy vợ cấy trong ḷng vui thay
Tháng năm gặt hái đă xong
Nhờ trời một mẫu năm nong thóc đầy
Năm nong đầy em xay em giă
Trấu ủ phân cám bă nuôi heo
Sang năm lúa tốt tiền nhiều
Em đem đóng thuế đóng sưu cho chồng
Đói no có thiếp có chàng
C̣n hơn chung đỉnh giầu sang một ḿnh.

Ca Dao An Vi cũng nhắc ta cội nguồn Lạc Việt:

Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ về giỗ Tổ mùng Muời tháng Ba.

Và Ca Dao nói lên tính chất Nhân Chủ Thờ Người của Văn Hóa Việt, nơi di tích lịch sử ở Vĩnh Phú, Phú Thọ, dân ta đă lập đền thờ Quốc Tổ Hùng Vương:

Ai về Phú Thọ cùng ta
Vui ngày giỗ Tổ tháng ba mùng mười.

 

Ca Dao An Vi c̣n nói lên t́nh tự quê hương với lịch sử và đất nước như các vần ca dao về câu chuyện lịch sử:

Ai về đến huyện Đông Anh
Ghé xem phong cảnh Loa thành Thục Vương
Cổ Loa h́nh ốc khác thường
Trải bao năm tháng nẻo đường c̣n đây.

 

Hay là:

Ai về Hậu Lộc Phú Điền
Nhớ đây bà Triệu trận tiền xung phong.

Người Việt ng̣ai đời sống nông nghiệp ổn định có những khi phải đối phó với giặc ngọai xâm để giữ ǵn mảnh đất, bờ ruộng, đời sống an vui ḥa lạc của văn hóa quê ḿnh. Tâm thưc Nhân Chủ lại biến thể thành t́nh yêu đất nước, đồng bào. Và c̣n đẹp hơn nữa, T́nh Yêu ấy , v́ mang sắc mầu Nhân Chủ, đạo lư của quê hương, nên tuyệt nhiên Làm v́ T́nh Yêu, v́ Đại Nghĩa. Đó là tâm thức vô cầu của cậu bé làng Phù Đổng. Dẹp giặc cứu nước xong rồi, không màng đến công danh hư ảo của trần gian, bay về trời hưởng chân hạnh phúc trong đỉnh an lành:

Nhớ xưa đương thủơ triều Hùng
Vũ Ninh nổi đám bụi hồng nẻo xa
Trời thương Bách Việt sơn hà
Trong nơi thảo măng nổi ra kỳ tài
Lên ba đang tuổi anh hài
Roi ngà ngựa sắt ra oai trận tiền
Một phen khói lửa dẹp yên
Sóc Sơn nhẹ gót thần tiên lên trời.

 

Rồi Làng Quê Việt lại trở về trong cảnh hữu t́nh thấm trong từng mạch đất hương quê, cho ḷng an nhiên thanh thóat:

Làng tôi có lũy tre xanh
Có sông Tô Lịch uốn quanh xóm làng
Bên bờ vải nhăn hai hàng
Dưới sông cá lội từng đàn tung tăng.

 

Vào ngày lễ hội, những sinh họat cũng có sắc mầu riêng của nền văn hóa chân chất cuả làng quê khi từng bè nam nữ cùng hát vui, hát đố nhau. Con người vưà hát, nói, ăn, chơi bên những vần điệu và ư thơ chở đầy t́nh tứ:

Ở đâu năm cửa nàng ơi
Sông nào sáu khúc nước chẩy xuôi một ḍng
Sông nào bên đục bên trong
Núi nào thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh
Đền nào thiêng nhất tỉnh Thanh
Ở đâu mà lại có thành tiên xây
Ở đâu là chín tầng mây
Ở đâu lắm nước ở đâu nhiều vàng
Chùa nào mà lại ở hang
Ở đâu lắm gỗ thời nàng biết không?

…….

Rồi bên nữ phải trả lời cho được các câu hỏi. Ta hăy nghe nàng đáp lại:

Thành Hà nội năm cửa chàng ơi
Sông Lục đầu sáu khúc nước chẩy xuôi một ḍng
Nước sông Thương bên đục bên trong
Núi Đức Thánh Tản thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh
Đền Ṣng thiêng nhất tỉnh Thanh
Ở trên tỉnh Lạng có thành Tiên xây
Trên trời có chín tầng mây
Dưới sông lắm nước, núi nay lắm vàng
Chuà Hương tích mà lại ở hang,
Trên rừng lắm gỗ thời chàng biết không?

….

 

Nhưng nổi bật nhất của Ca Dao An Vi vẫn măi là những vần thơ trữ t́nh của trai gái làng quê trong cảm mến, yêu thương:

Hôm qua tát nước đầu đ́nh
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen
Em được th́ cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà
Ao anh sứt chỉ đuờng tà
Vợ anh chưa có Mẹ già chưa khâu
Ao anh sứt chỉ đă lâu
Hay mượn cô ấy về khâu áo này
Khâu rồi anh sẽ trả công
Đến khi lấy chồng anh sẽ giúp cho
Giúp em một thúng xôi ṿ
Một con lợn béo một ṿ rượu tăm
Giúp em đôi chiếu em nằm
Đôi chăn em đắp đôi chằm em đeo
Gíup em quan tám tiền cheo
Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau.

 

Đ́nh Làng Quê Việt c̣n là một trung tâm văn hóa của người Việt: Ng̣ai việc là nơi lo công việc hành chính, không những là cơ duyên cho chàng trai ngỏ lời của t́nh yêu âm thầm trong trái tim, mà c̣n là nơi sinh họat bao hội hè lễ tết, cho nên Đ́nh c̣n là nơi chốn của bao kỷ niệm.

Ôi ! Đ́nh làng Quê Việt với bao h́nh ảnh gợi nhớ gợi thương!

Qua đ́nh ngả nón trông đ́nh
Đ́nh bao nhiêu ngói thương ḿnh bấy nhiêu.

 

Sau ngày vui hội làng chàng trai đă nghe thỏang mùi hương hoa chanh hoa bưởi với một nụ cười của riêng ai trên bước đường về:

Ḿnh về ḿnh nhớ ta chăng
Ta về ta nhớ hàm răng ḿnh cười
Năm quan đổi lấy miệng cười
Mười quan chẳng tiếc, tiếc người răng đen
Răng đen ai khéo nhuộm cho ḿnh
Để duyên ḿnh đẹp cho t́nh anh mê.

 

Nụ cười mà hàm răng đen nhánh đến nỗi “hạt huyền kém thua” như một vần thơ ví von nào th́ quả là cái đẹp của Cô Gái Việt thật rồi. V́ chỉ có cô gái Việt mới nhuộm răng đen để làm duyên làm đẹp và để ăn trầu. Nhưng chàng trai đâu chỉ muốn nói có bấy nhiêu. Chàng c̣n phải cần nói một câu quan trọng hơn:

Đường xa th́ thật là xa
Mượn người làm mối cho ta một người
Một người mười tám đôi mươi
Một người vừa đẹp vừa tươi như ḿnh.

 

Rồi nhiều khi nàng con e lệ chưa biết trả lời sao, th́ chàng lại sẵn hồn thơ lai láng, dệt những vần thơ mơ ước:

Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng
Ước ǵ anh cưới được nàng
Th́ anh mua gạch bát tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân…

Không biết rằng chàng trai lăng mạn có xây được hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân không, nhưng ước mơ T́nh đẹp quá!

Rồi cưới được nàng rồi, mộng mơ chuyển sang t́nh nghĩa. Nghĩa là T́nh Thăng Hoa. Trong Nghĩa mới có T́nh thương chân thật và bền vững:

Ai ơi chua ngọt đă từng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau.

H́nh ảnh người vợ mới cưới phải quên thân yếu đuối, sớm khuya trồng dâu, nuôi tằm, se tơ, dệt lụa, lo canh cửi giúp chồng ăn học đă là bức tranh đẹp nhất của t́nh nghĩa vợ chồng thời xưa:

Sáng trăng sáng cả vườn chè
Một gian nhà nhỏ đi về có nhau
V́ chồng tôi phải chạy dâu
V́ chồng tôi phải qua cầu đắng cay
Chồng tôi thi đỗ khoa này
Bơ công canh cửi từ ngày lấy tôi
Kẻo không th́ chúng bạn cười
Rằng tôi nhan sắc cho người say mê
Tôi thường khuyên sớm khuyên trưa
Anh chưa thi đỗ th́ chưa động pḥng.

 

T́nh đẹp quá, Nghĩa lại c̣n đẹp hơn. Ca Dao An Vi đă nuôi dưỡng một chữ T́nh chở Nghĩa vợ chồng đến tận thiên thu.

Nhưng, có hạt lúa mới thành cây lúa. Có nhân mới có quả. Cuộc sống trồng cấy canh tác đă phát triển cái Tâm Bao La của Đạo Việt. T́nh thương ấy phải có nguồn có gốc. Ca Dao An Vi do đó cũng đặt nền tảng cho một nền văn hóa tô bồi cho một Đại T́nh thuở ấu thơ, đó là ḷng Hiếu Đạo. Người con được cha mẹ thương yêu lo lắng, hy sinh cho từ lúc lọt ḷng. Nhưng t́nh thương cha mẹ trong đời sống bị nhạt nḥa theo năm tháng với những đuổi bắt công danh, sự nghiệp, và ràng buộc của mối t́nh nam nữ, vợ chồng, con cái. Hiếu là một thứ t́nh của  văn hóa. Nếu không có văn hóa người ta dễ quên đi chữ hiếu. Hiếu không nằm trong bản năng của ḷai sinh vật. Hiếu phải được ư thức, trau giồi, phải có ư chí của con người tham dự. Hiếu là một biểu tỏ cao cấp của Văn Hóa Nhân Chủ. Cho nên nh́n đạo Hiếu của một sắc dân, ta có thể đánh giá tŕnh độ Nhân Chủ của sắc dân đó.

Ai về tôi gửi buồng cau
Buồng trước kính mẹ buồng sau kính thầy
Ai về tôi gửi đôi giầy
Pḥng khi mưa nắng cho thầy mẹ đi.

Vần thơ từ thuở thơ ấu dậy về Đạo Hiếu, người Việt nào cũng thuộc nằm ḷng:

Công cha như núi thái sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chẩy ra
Một ḷng thờ mẹ kính cha
Cho tṛn chữ hiếu mới là đạo con.

 

Với tâm thức Nhân Chủ, nên coi việc tôn kính, phụng dưỡng cha mẹ như là một cái Đạo, là sự tu hành chân thật, chính đáng nhất trong đạo làm người:

Tu đâu không bằng tu nhà
Thờ cha kính mẹ mới là chân tu.

 

Trong t́nh ruột thịt Ca Dao An Vi cũng chất phác ví von:

Cắt dây bầu dây bí
Ai cắt dây chị, dây em.

 

Hay như đàn gà ríu rít:

Khôn ngoan đối đáp người ng̣ai
Gà cùng một mẹ chớ ḥai đá nhau.

 

Ng̣ai khía cạnh biểu lộ t́nh cảm, Ca Dao An Vi c̣n nói lên cái quan niệm đạo đức tu sửa con người. Đời sống nông nghiệp nên cách ví von cũng chân chất bên hột đỗ, trái bí, dây bầu:

Ai ơi thương lấy nhau cùng
Đỗ ngâm ra giá đăi đùng nhau chi.

 

Hay là:

Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.

 

Giàn hoa nhân lọai! Đẹp biết bao nhiêu, Ca Dao An Vi c̣n chăm sóc cụ thể hơn:

Kẻ ăn người ở trong nhà
Sớm khuya công việc giúp ta nhọc nhằn
Thương người đầy đọa chút thân
Chớ nên ngược đăi ḷng nhân mới là.

Phát triển cái t́nh nhân lọai đầm ấm, thương xót nương nhẹ người yếu kém hơn như thế trong Ca Dao An Vi, làm sao xă hội Việt có những cảnh dă man như nô lệ, vô sản lầm than, bất nhân như bên Tây Âu được.

Cái T́nh bao la, cao cả, trải khắp nơi không phân biệt con người qua của cải, giai cấp, chủng tộc …đă thể hiện qua hai câu thơ:

Kinh đô cũng có người rồ
Man di cũng có sính đồ trạng nguyên.

Tuy nhiên, Quân B́nh là đạo lư của Việt Tộc. Cho nên, Ca Dao An Vi ng̣ai việc tô bồi T́nh Nghĩa Con Người, nhưng cũng khuyên con người phải dùng Trí Tuệ của ḿnh đề nhận thức mọi vấn đề của đời sống sao cho đạt được sự sâu xa ṭan diện :

Làm người phải có trí khôn
Nghĩ sao cho hết đất VUÔNG trời TR̉N.

Đạo Lư Vuông Tṛn của Dân Tộc Việt là Đạo Làm Người, là Nhân Đạo Hai Chiều Nối Kết, Ràng Buộc giữa Thiên Địa, không duy thiên lơ lửng huyễn hoặc trên trời hay duy địa là sà mặt đất. H́nh ảnh một h́nh Tṛn bao bọc lấy h́nh Vuông một cách cân đối như cặp bánh chưng bánh dầy, là một biểu tượng của sự giác ngộ mối Tương Quan, Ḥa Hợp ấy của tất cả các cặp mâu thuẫn nền tảng trong vũ trụ, con người, vạn vật: lư trí và t́nh cảm, vật thể và tâm linh, tiểu ngă và đại ngă, tương đối và tuyệt đối, hữu h́nh và siêu h́nh, không gian và thời gian, đời và đạo…

Do đó Đạo Lư Việt nh́n đời sống trong cái nh́n ṭan thể, bao dung , tương đối:

Trăng khoe trăng tỏ hơn đèn
Sao trăng lại phải chịu ḷn đám mây
Đèn khoe đèn to hơn trăng
Đèn ra trước gió được chăng hỡi đèn?

 

Ḍng Ca Dao An Vi c̣n là một ḍng suối Nhân Bản tinh tuyền. Đường đời xa xôi, gian nan, ḷng người đâu phải lúc nào cũng trinh bền với Tâm Đạo, cũng có lúc lao lung, lầm lối, lạc đường. Th́ Ca Dao An Vi nhắc nhở:

Ai mà phụ nghĩa quên công
Th́ đeo trăm cánh hoa hồng chẳng thơm.

 

Hay:

Trăm năm bia đá th́ ṃn
Ngàn năm bia miệng vẫn c̣n trơ trơ.

 

Cùng giúp nhau giữ Nhân Đạo, những vần Ca Dao An Vi c̣n giúp nhau đức khiêm nhường:

Ai nhất th́ tôi thứ nh́
Ai mà hơn nữa tôi th́ thứ ba.

 

Hay cái Hạnh của đức tương dung, giải quyết mọi mâu thuẫn, khác biệt trong hiểu biết, ḥa hợp. Kỵ nhất là cái tính cực đoan, hủy diệt đối lập.

Bên thẳng th́ bên phải chùng
Hai bên cùng thẳng th́ cùng đứt dây.

Đức Tương Dung c̣n sáng tỏ hơn trong cách đối nhân xử thế :

Đừng khôn ngoan chớ vụng về
Đừng cho ai lấn chớ hề lấn ai.

 

Một nền Văn Hóa có những vần ca dao của t́nh yêu thương mà thực tế, cụ thể, ơn ích cho sự ḥa ái với nhau, thảo nào Văn Hóa Việt chẳng tạo ra những mẫu người HIỀN LÀNH.. Cái hiền hậu và an lành của triết nhân, thi nhân, hiền nhân xứ Việt. Cái hiền hậu, an lành của tâm thức sáng suốt, sống theo quy luật Thái Ḥa muôn thuở của vũ trụ nhân sinh. Cho nên người Hiền Lành của Văn HóaViệt sống với tâm An Nhiên giữa đời động lọan như những đóa sen trong sạch giữa bùn lầy:

Trong đầm ǵ đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhụy vàng
Nhụy vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

 

Tŕnh độ tâm thức đạt đến “Sen Trắng giữa Bùn Đen’, đó chính là Tâm Thức An Vi. An Vi là sống với Vô biên trong đời Hữu hạn, nên tâm hồn được B́nh An với Đạo Lư giữa bao nghịch cảnh của đời thường.

Ca Dao An Vi đă đưa con người Việt về với Tâm Đạo Việt. Thật thế, Ca Dao An Vi đă hun đúc t́nh tự dân tộc, t́nh thâm giữa người với người, đạo lư gia đ́nh, mỹ tục thờ cúng tổ tiên, ḷng hiếu đạo.

 Hay nói cách khác, Ca Dao An Vi, ḍng Ca Dao chắt lọc tinh tuyền từ ḍng sông Tâm linh phù sa Mẹ, đă nuôi dưỡng t́nh cảm tâm tư con người để xây dựng NHÂN CÁCH của một CHỦ NHÂN trong vũ trụ. Ca Dao An Vi, từ phản ánh lao tác và t́nh nhà, đă đưa con người tiến lên, tiến măi, vượt trên cấp độ của một con vật sống bằng cảm tính của bản năng. Ca Dao An Vi đă đưa con người bay lên cơi bao la của Tâm và của Linh, nghĩa là vượt những ǵ nhỏ bé thô cạn, để vươn lên cao, đến tận miền trời bao la, vi tế, thanh thóat.

Ḥan cảnh xă hội thay đổi, sinh họat kinh tế thay đổi, h́nh ảnh thơ mộng“ bên anh đọc sách bên nàng quay tơ” cũng không c̣n…Nhưng trên tất cả những ư và lời, Ca Dao An Vi đă hun đúc cho con người mọi nơi mọi thời một nền Đạo Đức nhất định : Một chữ T̀NH để đưa ḷng người về với cội nguồn an lành TÂM ĐẠO.

Đông Lan

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 04/17/15