Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Toàn Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
Cảm Nghĩ
 
Ẩm Thực
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Trang Chủ
 

 
 

 

 

 

  Cung cấp: Tieuboingoan

Thăng long Hà Nội trong ca dao ngạn ngữ

Nhà xuất bản Hà Nội - 2002

Giang Quân sưu tầm, biên soạn
(In lần thứ hai có bổ sung, sửa chữa)



Như tên gọi của nó, Hà Nội trong ca dao - Ngạn ngữ chỉ tập hợp những câu ca xưa có liên quan đến Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, nghĩa là trong câu, trong bài phải có những địa danh, con người hoặc sự kiện đă xảy ra ở kinh đô - dù chỉ là cái cớ để biểu đạt t́nh cảm khác, và những câu mang đặc thù phản ánh tính cách người Kẻ Chợ, tính chất nghề nghiệp của riêng vùng Hà Nội.

Bởi vậy nó không bao gồm tất cả những câu ca trữ t́nh hoặc châm biếm khác đă được sưu tầm ở Hà Nôị từ trước tới nay. Việc này, nhiều soạn giả đi trước đă làm.

Cuốn sách phổ thông này chỉ mong góp phần nhỏ cho người Hà Nội, nhân dân cả nước và những người đi xa Thủ đô, và Tổ quốc hiểu thêm về Hà Nội xưa, để càng thêm yêu vùng đất và con người Hà Nội hôm nay.

Sách gồm hai phần:

Phần I có hai mục: a) Ca dao, b) Ngạn ngữ, được sắp xếp theo từng vùng hoặc từng cụm chủ đề gần gũi nhau.

Phần II có bảng tra cứu địa danh dưới h́nh thức tự điển, để khi đọc nếu chưa rơ ở đâu th́ t́m xem. Làm như vậy tránh được phải chú thích lặp lại ở nhiều chỗ, và không rối mắt bạn đọc đă có những hiểu biết nhất định về Hà Nội.

Kèm theo là phụ lục giải thích những câu khó hiểu, mang tính lịch sử, phong tục thời ấy, hoặc chú thích thời gian xuất hiện và nơi sưu tầm, xét thấy cần cho người đọc. Bản in lần thứ hai này đă chỉnh lư địa danh theo phân chia hành chính mới, tới năm 2001 và bổ sung hơn 200 câu ca dao mới sưu tầm được thêm, trong đó có ca dao sau ḥa b́nh và thời chống Mỹ.

Chắc chắn nội dung khó tránh khỏi những thiếu sót, mong được bạn đọc góp ư kiến.

Người biên soạn xin ngỏ lời chân thành cảm ơn chung các tác giả có sách đă xuất bản, bài báo đă in, được trích và dùng tham khảo, giúp cho việc sưu tầm, chú giải thêm thuận lợi và phong phú.

Tháng 10 - 2001
G.Q.
 

Thăng long - Hà Nội trong ca - dao ngạn ngữ



Trong kho tàng ca dao dân gian Việt Nam có biết bao câu ca nói về Thăng Long - Hà Nội, ca ngợi cảnh đẹp, ca ngợi con người, phản ánh đời sống xă hội nơi kinh thành hoa lệ.

Cùng với sự thăng trầm của lịch sử, mảnh đất này khi là Thủ đô vương quốc, khi bị ngoại xâm chiếm đóng, nhưng rồi lại trở về với nhân dân, lại giữ vai tṛ trung tâm chính trị - văn hóa - kinh tế của đất nước.

Thăng Long Hà Nội đô thành
Nước non ai vẽ nên tranh họa đồ
Cố đô rồi lại tân đô
Ngh́n năm văn vật bây giờ vẫn đây.

Hà Nội nằm giữa một vùng sông nước với những ngă ba sông, lại có núi Nùng trấn trung tâm, Ba V́, Tam Đảo, Sóc Sơn bao phía bắc, tạo nên thế “rồng cuộn hổ ngồi”.

Sông Tô một dải lượn ṿng
ấy nơi liệt sĩ anh hùng giáng sinh
Sông Hồng một khúc uốn quanh
Văn nhân tài tử lừng danh trong ngoài.

Sông Hồng tức Nhị Hà đă trở thành trục giao thông quan trọng ngày ấy:

Ai về Hà Nội, ngược nước Hồng Hà
Buồm giong ba ngọn vui đà nên vui.

Con sông Tô Lịch chảy giữa đô thành đem lại cảnh hữu t́nh cho đất ngàn năm văn vật.

- Sông Tô nước chảy quanh co
Cầu Đông sương sớm, quán Gị trăng khuya...
- Nước sông Tô vừa trong vừa mát
Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh
Dừng chèo muốn tỏ tâm t́nh
Sông bao nhiêu nước thương ḿnh bấy nhiêu.

Hà Nội c̣n đẹp bởi:

Giữa nơi thành thị có hồ xanh trong

Không phải một hồ mà nhiều hồ. Hồ Gươm như lẵng hoa giữa ḷng thành phố. Hồ Bảy Mẫu, Văn Hồ, Giảng Vơ ở phía nam và tận tây nam. Tây bắc có Hồ Tây, Trúc Bạch nổi tiếng. Mỗi hồ là một danh thắng.

Rủ nhau xem cảnh Kiếm hồ
Xem cầu Thê Húc, xem chùa Ngọc Sơn
Đài Nghiên, Tháp Bút chưa ṃn
Hỏi ai gây dựng nên non nước này



Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa màn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ.

Hà Nội không chỉ giàu có về di tích danh lam thắng cảnh về đ́nh, đền, chùa, miếu, về kiến trúc, điêu khắc, về cổ vật... mà c̣n là một kho tàng vô cùng phong phú về văn hóa - văn nghệ dân gian phi vật thể.

Đó là hàng ngh́n câu ca dao, ngạn ngữ, làn điệu hát, khúc nhạc, hàng trăm truyện cổ tích, truyền thuyết, huyền thoại, câu đố, câu đối, truyện cười, hàng trăm tṛ chơi, thú chơi dân giă cũng như những mỹ tục thuần phong thanh lịch mang sắc thái riêng biệt của Thăng Long - Hà Nội có bề dày ngh́n năm lịch sử, tinh hoa của nền văn hiến Việt Nam.

Kho tàng ấy rất ít được ghi lại thành văn bản mà chủ yếu được truyền tụng từ đời này sang đời khác.

Trong quá tŕnh lưu truyền ấy nó được bổ sung, chỉnh lư, sửa đổi cho phù hợp với từng thời đại và cả với tầng lớp giai cấp mà nó phổ biến. Cho nên văn hóa phi vật thể thường có nhiều lối kể, cách diễn đạt cũng như chi tiết nội dung khác nhau. Tính dị bản ở nó là tất nhiên. Nó c̣n được dùng lẫn ở nhiều địa phương với công thức “b́nh chung, rượu riêng”.

Thí dụ như trong ca dao miêu tả ngợi ca quê hương làng xóm, nhiều nơi ứng dụng lẫn của nhau chẳng biết ai lấy của ai, câu nào ra đời trước nữa.

- Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về Kẻ Bưởi với anh th́ về
Làng anh có ruộng tứ bề
Có hồ tắm mát, có nghề quay tơ...

- Hỡi cô mà thắt bao xanh
Có về Kim Lũ với anh th́ về
Kim Lũ có hai cây đề
Cây cao bóng mát gần kề đôi ta.

- Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về Kẻ Vẽ với anh t́m về
Kẻ Vẽ có thói có lề
Kẻ Vẽ lại có nhiều nghề đâu hơn.

- Hỡi cô thắt dải lưng xanh
Có về Phú Diễn với anh th́ về
Phú Diễn có cây bồ đề
Có sông tắm mát, có nghề ăn chơi...

- Làng tôi có lũy tre xanh
Có sông Tô Lịch uốn quanh xóm làng
Bên bờ vải nhăn hai hàng
Dưới sông cá lội từng đàn tung tăng.

- Ai về Đào Xá vui thay
Xóm Bắc có chợ, xóm Tây có chùa
Xóm Đông có miếu tḥ vua
Xóm Nam có bến đ̣ đưa dập d́u...

Hoặc niềm tự hào về quê hương luôn đưa ḿnh lên hàng đầu hơn nơi khác:

- Thứ nhất Hội Gióng, Hội Dâu
Thứ nh́ Hội Bưởi, Hội Vó chẳng đâu vui bằng

- Thứ nhất là Hội Cổ Loa
Thứ nh́ Hội Gióng, thứ ba Hội Chèm.

Ngôi thứ bị đảo lộn cũng như câu ca xứ Sơn Nam xưa, ở Thanh Tŕ là “Thứ nhất Thanh Tŕ, thí nh́ Thanh Oai”, nhưng sang đến Thanh Oai lại là “Thứ nhất Thanh Oai, thứ hai Thanh Tŕ”. Lại c̣n cách đề cao người để mà nói ḿnh “Nhất vui là hội chùa Thày, Vui th́ vui vậy, chẳng tày chùa Mơ”.

Hà Nội cũng là quê hương của nhiều lễ hội nổi tiếng thiên hạ:

- Ai ơi mồng chín tháng tư
Không đi hội Gióng cũng hư mất đời
- Thánh giếng giỗ Thánh Sóc Sơn
Tháng ba giỗ Tổ Hùng VƯơng nhớ về
- Bỏ con bỏ cháu, không bỏ mồng sáu tháng giêng.
Mồng sáu tháng giêng là ngày hội Cổ Loa, hội đền Sóc.
- Cha đánh mẹ treo cũng không bỏ chùa Keo ngày rằm
- Mỗi năm vào dịp xuân sang
Em về Triều Khúc xem làng hội xuân...
- Nhớ ngày hăm ba tháng ba
Dân Trại ta vượt Nhị Hà thăm quê...
là hội làng Lệ Mật.

Ca dao c̣n phản ánh một Thăng Long - Hà Nội có bề dày lịch sử và quá khứ anh hùng.

- Lạy trời cho cả gió lên
Cho cờ vua B́nh Định bay trên kinh thành
- Nhong nhong ngựa ông đă về
Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn
- Đống Đa ghi để lại đây
Bên kia Thanh Miếu, bên này Bộc Am.
- Long thành bao quản nắng mưa
Cửa Ô Quan Chưởng bây giờ c̣n đây...
- Trời cao biển rộng đất dày
Núi Nùng, sông Nhị, chốn này làm ghi.

Ca dao - ngạn ngữ xưa phản ánh đủ các mặt của xă hội, từ phong tục tập quán, lễ nghi, lối sống, nghề nghiệp, tính cách con người, đến đấu tranh các thói xấu, tệ nạn đương thời, giúp cho các nhà nghiên cứu lịch sử có thêm dữ liệu. Qua bài ca dao “Vui nhất là chợ Đồng Xuân” ta thấy cảnh nhộn nhịp của cái chợ lớn nhất kinh thành. Nào là “Cổng chợ có chi hàng hoa/Có người đổi bạc chạy ra chạy vào/Lại thêm “sực tắc” bán rao...” cho đến “Có người bán lược, bán gương/Có người bán cả ḥm rương, tủ quầy/Có người bán dép, bán giày/Có người bán cả ghế mây để ngồi...” và thêm “Lại c̣n kẻ cắp như rươi/Hở cơ chốc lát, tiền ôi mất rồi”.

Muốn biết 36 phố phường xưa phải t́m đến bài ca dao “Rủ nhau chơi khắp Long Thành” có liệt kê các tên phố cũ bắt đầu bằng chữ “Hàng”.
C̣n đọc bài ca dao dưới đây ta hiểu được các nghề thủ công của từng làng thuộc vùng đất phía Nam huyện Thanh Tŕ:

Làng Đam bán mắm tôm xanh
Làng Họa đan đó, làng Tranh quay guồng
Đông Phù cắp thúng đi buôn
Đông Trạch bán thịt, làng Om vặn thừng
Tương Trúc th́ giỏi buôn sừng
Tự Khoát đan thúng, Vẹt từng làm quang...

Đất lề Kẻ Chợ c̣n là nơi lắm người “khéo tay hay nghề” và những đặc sản quư hiếm: “Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xă”, “Mực cầu Cậy, giấy làng Hồ”, “Sù, Gạ th́ giỏi chăn tằm, làng La canh cửi, làng Đẵm bơi thuyền”... và cá rô Đầm Sét, sâm cầm Hồ Tây, cốm Ṿng, gạo tám Mễ Tŕ...

Lại c̣n những làng hoa: Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Tây Hồ, Nghi Tàm, Nhật Tân... làm ngẩn ngơ các du khách đến thăm - trước cảnh đẹp, người đẹp, đă thốt lên:

Hỏi người xách nước tưới hoa
Có cho ai được vào ra chốn này
Và ướm lời ḥ hẹn:
Hỡi cô đội nón ba tầm
Có về Yên Phụ hôm rằm lại sang
Phiên rằm cho chính Yên Quang
Yêu hoa, anh đợi hoa nàng mới mua...

Nhưng bên cạnh cái “phồn hoa đệ nhất kinh đô” ấy, ca dao đă không quên một thực tế của dân nghèo Hà Nội dưới thời Pháp thuộc:

Văn minh đèn điện sáng ḷe
Thông thương kỹ nghệ mọi bề chấn hưng
Chỉ cánh áo ngắn khốn cùng
Làm lụng suốt tháng vẫn không đủ dùng
Bữa cơm, bữa cháo nhạt nhùng
Thôi đành nheo nhóc bọc đùm lấy nhau.

Ca dao không né tránh đấu trạnh, sẵn sàng vạch mặt:

- Ông quan ở huyện Thanh Tŕ
Miếng mỡ th́ lấy, miệng b́ th́ chê.
- Cha đời lính Tẩy, lính Tây
Hễ trông thấy gái giở n_ x́ xồ...
- Đốc Hà áo gấm, áo hoa
Mẹ tôi váy đụp đă ba, bốn tầng...

Cũng như phê phán hủ tục trong việc cưới:

- Trèo lên cây gạo cao gao
Lệ cheo làng Nhói độ bao nhiêu tiền?
- Cheo thời có bẩy quan hai
Lệ làng khảo rể trăm hai mươi vồ
Thôi thôi tôi giă om cô
Tiền cheo cũng nặng trăm vồ cũng đau!

Người Hà Nội thường tự hào với câu ca dao xưa:

- Chẳng thơm cũng thể hoa nhài
Dẫu chưa thanh lịch cũng người Tràng An

Hoặc:

- Chẳng thơm cũng thể hoa mai
Chẳng lịch cũng thể con người Thượng Kinh

Tràng An, Thượng Kính là chỉ Kinh Đô, là Thăng Long, Hà Nội. Trong cuộc sống vận động nếp sống văn minh câu ca đă biến dạng thành:

- Chẳng thơm cũng thể hoa nhài
Chẳng thanh lịch cũng là người Thủ đô.

Thay hai tiếng Thủ đô cho rơ ràng, rành mạch hơn.

Trong kho tàng ca dao Hà Nội cũng c̣n bao câu khác h́nh tượng hóa sự thanh lịch ấy:

- Đất tốt trồng cây rườm rà
Những người thanh lịch nói ra dịu dàng.
- Người thanh tiếng nói cũng thanh
Chuông kêu, khẽ gơ bên thành cũng kêu.
- Kim vàng ai nỡ uốn câu
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời.

- ... Người khôn tiếng nói dịu dàng dễ nghe
- Vàng th́ thử lửa, thử than
Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời...

Từ “người thanh” chuyển hóa thành “người khôn”, rồi “người ngoan”, ca dao đă đặt định cho thanh lịch tương ứng và đồng nghĩa với khôn - ngoan rồi.

Bên sự ca ngợi chung c̣n có ca ngợi riêng, ví như với cô gái Trại làng hoa Ngọc Hà:

- Hoa thơm, thơm lạ thơm lùng
Thơm cành, thơm rễ, người trồng cũng thơm.
Với cô hàng bỏng kẹo làng Lủ:
- Ḿnh từ làng kẹo ḿnh ra
Nên ḿnh nói ngọt cho ta phải ḷng.

Và cả đến gánh rau làng Láng cũng phải:

... Mượn người lịch sự gánh lên Kinh kỳ.

Thanh, lịch đă trở thành truyền thống của người Thăng Long - Hà Nội, một vầng sáng của tâm thức Việt Nam. Nói đến thanh là nói đến sự thanh cao trong tư tưởng, đạo đức, t́nh cảm, tâm hồn; là nói đến thanh nhă trong nói năng, hành động; là nói đến thanh đạm trong cuộc sống đời thường và thanh liêm với của cải xă hội. C̣n lịch, phải chăng là đề cập đến sự lịch lăm - xem nhiều, lịch duyệt - hiểu rộng, lịch thiệp trong giao tiếp và lịch sự trong ứng xử. Nếu như ở vế thanh, con người phải học tập, rèn luyện tu dưỡng mới có, th́ ở về lịch lại do sự từng trải và kinh nghiệm sống đúc kết nên. Phải có cảnh thanh và lịch mới đầy đủ trọn vẹn.
Trong thực tế, ta đă từng gặp người thanh mà không lịch, hoặc ngược lại. Thăng Long - Hà Nội là chốn hội tụ tinh hoa đất nước, trong đó có tinh hoa phẩm chất nhân cách và lối sống. Không chỉ hội tụ, mảnh đất trái tim Tổ quốc này c̣n sàng lọc, kết tinh hương hoa trăm miền để tạo nên bản sắc thanh lịch tiêu biểu cho ḿnh, cho dân tộc ḿnh, để rồi lại tỏa sáng ra trăm miền đất nước.

Thanh lịch không phải là thứ trừu tượng, nó được thể hiện rơ rệt trên nhiều mặt của cuộc sống, trong nhiều lĩnh vực: ăn nói, ăn mặc, ăn học, ăn làm, ăn ở, ăn uống cho đến ăn chơi trong lối sống và trong các phong tục, tập quán khác. Nó cũng không phải là thứ bất biến mà có thay đổi điều chỉnh, hoàn thiện, bổ sung, tước bỏ qua từng thời đại lịch sử, qua mỗi chế độ xă hội, để thích ứng với cuộc sống và phần nào phù hợp với luật pháp đương thời.

Những câu ca dao - ngạn ngữ nói về cổ tích, truyền thuyết Hà Nội nếu không dựng lại h́nh tượng của những nhân vật anh hùng chống giặc cứu dân th́ cũng là phản ánh công cuộc xây dựng đất nước, thể hiện ư chí bất khuất, ḷng yêu chuộng ḥa b́nh, chính nghĩa của nhân dân ta. Truyện ông Gióng lên ba đă xin vua đúc ngựa sắt, roi sắt diệt giặc Ân, lập xong chiến công kỳ vĩ đă không màng danh lợi, phi ngựa sắt về trời.

Truyện đức thánh Chèm - người dũng sĩ khổng lồ, đă vang danh ngoài biên ải nước láng giềng, giàu sang phú quí không níu được chân, vẫn trở về nằm xuống ở mảnh đất quê hương. Truyện An Dương Vương xây thành ốc được thần tiên giúp đỡ. Truyện ông Không Lộ dùng phép màu thu đồng đen của nước phương Bắc đem về đúc chuông, chuông gióng lên. Trâu Vàng từ bên đó lồng sang giẫm nát một vùng thành hồ Tây, rồi chạy về phía Đông Nam, dấu chân vạch nên sông Kim Ngưu bây giờ.
Thực và ảo đan xen, tạo màn sương bao phủ lên cảnh vật, làm cho không gian Thăng Long - Hà Nội thêm diệu huyền đậm đà chất tâm linh cổ kính.

Kho tàng văn nghệ dân gian ấy là vốn quí cần được sưu tầm, khai thác, bảo vệ và phát huy tác dụng trong công tác giáo dục truyền thống, giữ ǵn bản sắc văn hóa dân tộc. Lấy xưa phục vụ nay là phương châm đúng đắn của việc bảo tồn di sản văn hóa.

Vốn văn nghệ dân gian thường nằm trong lớp người cao tuổi. Họ có thể ra đi bất kỳ. Bởi vậy, nhanh chóng t́m hỏi, ghi chép lại là việc làm cấp bách của chúng ta. Hội văn nghệ dân gian Hà Nội nhiều năm qua được sự giúp đỡ của các cơ quan hữu trách đă liên tiếp mở các cuộc điền dă đi sâu t́m hiểu về các làng nghề, phố nghề, về nghệ thuật ẩm thực Hà Nội, về các ḍng họ tiêu biểu... qua quá tŕnh khai thác đă t́m ra nhiều câu ca dao, ngạn ngữ, huyền thoại, giai thoại, thần tích... của n_ địa phương nơi ḿnh cư trú. Chỉ có như vậy mới không để mất đi những viên ngọc c̣n rơi văi trong dân gian.

Qua ca dao cổ Hà Nội ta càng thêm yêu mảnh đất ngh́n năm văn vật. Mảnh đất đă nuôi dưỡng tâm hồn ta lớn lên cùng đất nước và Hà Nội cũng lớn lên cùng với dân tộc Việt Nam bất khuất, kiên cường.
 

Trang 1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12

 

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  haphuonghoai@gmail.com về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 03/02/16